Door:
Kathleen Ferrier

16 februari 2021

Tags

In een tijd van grote gebeurtenissen ligt de moedeloosheid op de loer: wat zou mijn stem uitmaken? Veel, zo brengt Kathleen Ferrier in herinnering: de macht ligt bij ons, de mensen, de demos. Voorbij de verwarring is het zaak tot een heldere keuze te komen, omdat democratie niet vanzelfsprekend is – ze is kwetsbaarder dan we denken. Een essay om het afglijden vóór te zijn.

In mei ’68 was er een opstand van studenten in Parijs. Toen het een Kamerlid van de Boerenpartij ter ore kwam dat studentenleider Daniel Cohn-Bendit Nederland wilde bezoeken, vroeg hij de minister van Justitie of ‘deze vreemdeling’ met een ‘anarchistisch en revolutionair standpunt’ de toegang tot ons land kon worden ontzegd.

Carel Polak (VVD) antwoordde: ‘De democratie is niet een staatsvorm voor bange mensen, niet voor mensen die voor elke politieke beweging of elke politieke verandering angstig zijn.’ Later citeerde premier Lubbers deze woorden graag en zo ontstond de uitspraak: ‘democratie is niet voor bange mensen’.

Dat geldt zeker in deze tijd en in ons land.

Op 17 maart zijn er verkiezingen, maar voor veel mensen zal de gang naar de stembus al iets zijn waar moed voor nodig is. We zitten midden in een lockdown, thuisblijven is het devies. Het is te hopen dat de maatregelen die de regering genomen heeft tijdig genoeg en voldoende zijn om te voorkomen dat stemmen verloren gaan door de pandemie.

Stemmen is een basisrecht en de kern van democratie: het is immers het systeem waarin de demos, het volk, het voor het zeggen heeft en zijn vertegenwoordigers kiest. De jaren die ik in Chili doorbracht tijdens de dictatuur van generaal Pinochet en, recenter, mijn jaren in Hongkong terwijl China steeds assertiever werd, leerden me wat het betekent in een land te wonen dat níet democratisch wordt bestuurd.

Dat democratie dus niet vanzelfsprekend is, dat ze kwetsbaar is – en dat daarom dat basisrecht, om te stemmen, van groot belang is. Lang werd dan ook de stembusgang, vooral in landen die net armoede of een autoritaire tijd achter zich lieten, gezien als het ultieme bewijs van een functionerende democratie.

Democratie begint bij verkiezingen, maar heeft méér nodig, zoals instituties die zorgen voor macht en tegenmacht: een functionerend parlement, waar de volksvertegenwoordiging zonder last of ruggenspraak, onafhankelijk, haar werk kan doen.

Een uitvoerende macht, die integer is en nooit haar bestaansrecht uit het oog verliest: het welzijn van de burger. Daarom is ook een autonome rechterlijke macht, die los van andere instituties met gezag haar oordeel kan geven, een voorwaarde voor een functionerende rechtstaat, voor democratie.

Angst, breuklijnen en onderscheid

Anno 2021 is er onmiskenbaar nog een andere grote speler van belang voor het behoud van het stelsel: de (sociale) media. Niet alleen omdat er politici en regeringsleiders zijn die bij voorkeur via Twitter hun beleidsvoornemens kenbaar maken, maar ook omdat juist in deze tijd van sociale media en nepnieuws er behoefte is aan objectieve berichtgeving, aan waarheidsvinding, onderzoeksjournalistiek en toetsstenen.

Vrijheid van meningsuiting is een burgerrecht en een fundament voor democratie. De burgers, de demos, moeten op grond van betrouwbare informatie hun keuzes kunnen bepalen. Die moet dus beschikbaar zijn en de burger moet die tot zich willen nemen.

Maar ook zijn media medeverantwoordelijk voor het tegengaan van polarisatie; het uitspelen van mensen tegenover elkaar, het aanwakkeren van angst, het verdiepen van breuklijnen en het maken van onderscheid tussen burgers.

In de Verenigde Staten zagen we waartoe het kan leiden als een populistische leider simpelweg de waarheid ontkent, zijn vele volgelingen voedt met het idee dat de waarheid niet waar is en blijft beweren dat hij de rechtmatige winnaar is. Wat er op 6 januari in Washington gebeurde heeft de wereld geschokt, maar het was niet de eerste keer dat een evidente waarheid werd ontkend.

Hetzelfde zagen en zien we in Brazilië, in de manier waarop de democratie stelselmatig wordt ondermijnd, waar de politieke tegenstanders van president Bolsonaro door een onrechtmatig vonnis zijn uitgeschakeld. Ook daar wordt de werkelijkheid, zoals die van Covid-19, ontkend. Inheemse volken verliezen hun burgerrechten en de politie heeft er vrij spel bij het moorddadig onderdrukken van sociaal protest.

Het is veelbeduidend dat velen het bewust ondermijnen van democratie, met alle gevolgen van dien, pas schokkend vinden als het in de VS plaatsvindt, omdat het een westerse democratie betreft – en dan nota bene in het land dat volgens sommigen nog steeds de leider van het Westen is.

Zelf vond ik de gebeurtenis in Washington vooral schokkend in het licht van wat er diezelfde dag, slechts enkele uren eerder, in Hongkong gebeurde. In een grootscheepse actie is zo ongeveer de gehele oppositie geëlimineerd. Mensen die opkwamen voor democratie, werden opgepakt en vastgezet.

Terwijl aan de ene kant van de wereld, in Washington, het hart van de democratie – het Capitool – met voeten en geweld werd getreden, werden er aan de andere kant mensen die soms met gevaar voor eigen leven opstonden voor de democratische waarden gevangengezet.

Kapitalistisch-autoritair

Een van de gearresteerden is Benny Tai, tot aan zijn recente ontslag professor in de rechten. In de jaren dat ik in Hongkong woonde heb ik veel gesprekken met hem gevoerd, waarbij hij graag zijn visie op democratie uiteenzette. Hij benadrukte dan het belang de democratie te blijven vernieuwen, aan te passen aan de tijd, om bestand te blijven tegen de sterk toenemende druk van autoritaire regimes, zoals dat van China.

Kathleen Ferrier met Benny Tai

Die worden steeds assertiever en krijgen meer voet aan de grond als een interessant alternatief voor liberale democratieën. Vaak kreeg ik in China de vraag wat er nu zo begerenswaardig is aan democratie, als die ertoe leidt dat mensen als Trump en Bolsonaro legitiem aan de macht komen.

In Nederland en elders in Europa heb ik – veel regelmatiger dan ik had verwacht – mensen horen zeggen dat een kapitalistisch-autoritair regime zoals dat van China ook wel voordelen biedt: er is een langere-termijnvisie en niet alles hoeft eindeloos uitgediscussieerd te worden. Je kunt vaart maken.

Als de regering klimaatverandering wil aanpakken en bepaalt dat in een stad met dertig miljoen mensen binnen drie maanden alle bussen elektrisch moeten rijden, dan gebeurt dat. Of als er door corona miljoenen steden in lockdown moeten, avondklokken ingevoerd, vliegvelden gesloten en mondkapjes verplicht, het gebeurt direct – zonder eindeloos ‘polderen’ in een parlement of uitkauwen aan talkshowtafels.

Volgens sommigen is dat een verademing. Maar ten koste van wat?

Democratie in netwerken

Juist vanwege het aantrekkelijke van andere bestuursvormen is het noodzaak bewust stil te staan bij de betekenis van democratische vrijheden, de waarden die wij in Europa en Nederland kennen, om vervolgens bij onszelf te rade te gaan: wat zijn ze ons waard, willen we ze beschermen en zo ja: hoe?

Want dat we die waarden vanzelfsprekend behouden, is allesbehalve zeker. Mensen als Benny Tai wijzen erop dat de oude democratische vormen niet meer bij deze tijd passen. De top-downstructuur die je in veel democratische landen èn partijen ziet, is volgens hem uitgewerkt: de democratie van morgen moet je organiseren in netwerken.

In lokale samenwerkingsverbanden van mensen rondom een onderwerp dat van gemeenschappelijk belang is, zoals het schoonhouden van de woonomgeving, acties om klimaatverandering tegen te gaan, om huiswerkbegeleiding of voedseldistributie op te tuigen; het zijn allemaal aanzetten voor samenwerking, die maatschappelijke verandering teweeg kunnen brengen.

En die mensen politieke invloed geven door het besef – wéér – zeggenschap over het eigen leven te krijgen. Benny Tai deed dat en was succesvol. In november 2019 boekte de oppositie een ongekende overwinning bij de deelraadsverkiezingen in Hongkong.

Maar nu zijn daar de voorstanders van democratie monddood gemaakt en de parlementsverkiezingen voor onbepaalde tijd uitgesteld. Mensen in Hongkong zouden er heel veel voor over hebben om, zoals wij straks op 17 maart, de kans te hebben hun stem te doen gelden.

De ogen geopend

Wat er in het Capitool is gebeurd was hartverscheurend, maar ook veelzeggend. Het feit dat de vlag van de Confederatie daarbinnen werd gedragen, maakt de racistische ondertoon van het protest duidelijk. De ‘wij’ die ‘ons de overwinning niet laten afnemen, al zeggen de officiële uitkomsten dat we verloren hebben’ zijn de witte Amerikanen, maar toch zagen we die dag ook de veerkracht van de democratie.

In de staat Georgia werden de eerste Joodse en de eerste Afro-Amerikaanse senator gekozen en de toestand binnen en buiten het Capitool opende bij sommige aanhangers en partijgenoten van Trump eindelijk de ogen, waardoor ze hun steun aan hem hebben opgezegd.

protestleuzen in Hongkong (foto Kathleen Ferrier)

Wat er op 6 januari vrijwel tegelijkertijd in Washington en Hongkong gebeurde, maakt duidelijk wat er op het spel staat, voor ons: in Europa en Nederland. Ook hier staat democratie onder druk. Ook hier is er nepnieuws, worden angsten aangewakkerd en zijn er scheidslijnen, die doorlopen tot in onze democratische instituties – Rutte III is erover gevallen.

Er is sprake van een systeemcrisis in de Nederlandse rechtstaat en daarom is het van belang juist nu, als volk, ons democratische recht te benutten en onze stem uit te brengen. Dat burgerrecht mogen we ons nooit of te nimmer laten ontnemen, zelfs niet door corona.

Of misschien moet ik zeggen: vanwege Covid-19 zouden we extra gemotiveerd moeten zijn om te stemmen, want als we spreken over democratie en democratische waarden, dan heeft het ons een aantal zaken heel duidelijk gemaakt.

De zwakke plekken in het weefsel

In de eerste plaats hoe we als mensen allemaal, wereldwijd, met elkaar verbonden en dus afhankelijk van elkaar zijn. Het virus maakt geen onderscheid, niet in gender, afkomst, cultuur, religie, woonplaats, opleiding, seksuele geaardheid of wat dan ook.

We zijn allemaal even kwetsbaar en daarom, zo ervaren we nu, hebben we elkaar nodig. Als wij in dit deel van de wereld bijvoorbeeld alle vaccins voor onszelf houden, leidt dat snel tot mutaties van het virus in gebieden waar nog niet gevaccineerd wordt, zoals Brazilië, Zuid-Afrika, India – en schieten we uiteindelijk met ons vaccin niets op.

Ook heeft het virus ons genadeloos de zwakke plekken in het weefsel van onze menselijke samenlevingen getoond. Het is onmiskenbaar dat de mensen in de meest kansarme posities ook het meest kwetsbaar zijn. Wat de ziekte betreft, maar ook qua negatieve economische en maatschappelijke gevolgen, zoals in het onderwijs, waar behalve een dramatische kennisachterstand ook toename van huiselijk geweld en misbruik het gevolg zijn van schoolsluitingen.

In een sloppenwijk in Bangladesh slaat dit soort malaise harder toe dan in een buitenwijk van Genève – en toch is men in die buitenwijk afhankelijk van het welzijn van de mensen in de sloppenwijk. Dat betreft de verspreiding van het virus, maar ook de gevolgen die het voor de wereldgemeenschap heeft, als armoede en ongelijkheid daar toeneemt.

Wij – hier, in Nederland, in onze geprivilegieerde positie – zijn afhankelijk van beslissingen van overheden en individuen op alle andere denkbare plaatsen ter wereld. Covid dwingt ons het collectieve belang boven het eigen individuele belang te stellen. Eigen land, eigen mensen, eigen volk eerst werkt niet.

We hebben nu ten diepste ervaren dat het leven ook voor ons híer niet maakbaar is. Kijken we vandaaruit naar de waarden die democratie voorstaat, dan zouden we, naar mijn mening, zeker nu daarvoor moeten opkomen.

Vanuit het isolement waarin velen van ons zich nu bevinden, dreigt weleens de moedeloosheid toe te slaan en het idee dat het niet uitmaakt of je gaat stemmen of niet.

Niets is minder waar.

Want wij leven in een democratie. Wij, de mensen, de demos, hebben het voor het zeggen. We hebben een stem, we hebben macht, wij kunnen bepalen wat er gebeurt.

Het is nu geen tijd voor moedeloosheid, maar voor bewuste keuzes.

De keuzes die wij maken

Een van de mooiste toespraken die ik ken en die mij altijd weer ontroert, is die van Robert F. Kennedy op 4 april 1968. Hij was op verkiezingscampagne in Indianapolis, toen hij hoorde van de moord op Martin Luther King en hij dat bekendmaakte.

‘Op deze moeilijke dag, in deze moeilijke tijd,’ zei hij, ‘staan wij als burgers van dit land voor de keuze te bepalen wat voor land we willen zijn en welke kant wij, als land, op willen. Kiezen we voor haat en verdeeldheid of kiezen we ervoor elkaar te wìllen begrijpen, zijn we bereid de moeite te doen haat en bloedvergieten te vervangen door wederzijds begrip, op grond van betrokkenheid, interesse en liefde…’

Het gaat om de keuzes die wij maken, als mensheid, als volk en als individu. Daar begint het, met u en mij. Onze keuze, onze stem: iedere stem doet ertoe. Daarom is het stemrecht dat ons in een democratie gegeven is méér dan een (burger)recht: het is een voorrecht.

Kathleen Ferrier is voorzitter van de Nederlandse Unesco Commissie, voormalig CDA-Kamerlid en heeft wereldwijde woon- en werkervaring. Ze hield in 2019 de Anton de Kom-lezing, die onlangs als essay is uitgegeven onder de titel Hoe wij hier ook samen kwamen

Het essay van Kathleen Ferrier verschijnt ook in de Verkiezingsspecial van Vice Versa. Neem nu een abonnement om het nummer te ontvangen. https://viceversaonline.nl/abonnement/particulier-abonnement/

Wat gaan wij doen in en met het buitenland? Zijn we volgers of leiders? Wat is er te kiezen op 17 maart? Kijk het grote politieke debat over de toekomst van Nederland in de wereld op woensdag 24 februari live vanuit Nieuwspoort. https://www.hetgrotebuitenlanddebat.nl/

Uitgelichte afbeelding: Tyler Merbler

Data, the new currency in Africa

Door Eunice Mwaura | 03 maart 2021

“It is important to uphold and observe ethics in mapping, data collection and packaging. This has proved to be quite a challenge. Approximately, only 30% of researchers and academia come back to the community to verify and share their collected data.” To get to grips with this issue and how to handle it, we talked to Nicera Wanjiru, a young activist driving change in her community and fighting for her community’s right to data and information.

Lees artikel

Upclose With Eva Nakato #1: The Queen with a Golden Heart!

Door Eva Nakato | 01 maart 2021

For the very first episode of Upclose With Eva Nakato on Vice Versa Global, we bring you Miss…

Lees artikel

Videoverslag Wereld Café: in gesprek met Kathleen Ferrier en Bram van Ojik

Door Marc Broere | 28 februari 2021

Afgelopen week vond de derde editie van het Wereld Café plaats, aan samenwerking tussen Wilde Ganzen, Vice Versa…

Lees artikel