Door:
Sanne de Boer

6 maart 2021

Tags

Nederland is wereldwijd koploper in het faciliteren van belastingontwijking voor multinationals. In aanloop naar de verkiezingen stelde het Tax Justice Netwerk een manifest op om politieke partijen te stimuleren tot progressiever belastingbeleid. Vice Versa vroeg expert Gijs Verbraak (ActionAid) hoe ons land er als belastingparadijs voor staat en welke veranderingen hij op korte termijn niet alleen wenselijk, maar ook reëel acht.

Opvallend genoeg zijn er van de twaalf grootste partijen slechts drie die in hun verkiezingsprogramma niets over belastingontwijking hebben opgenomen: de PVV, FvD en 50+. Alle andere partijen, van VVD tot DENK, zeggen het probleem te willen aanpakken. ‘Ik heb belastingontwijking echt zien veranderen van een non-issue naar een belangrijk politiek onderwerp’, zegt Gijs Verbraak, Senior Beleidsadviseur Tax Justice bij ActionAid, die zich sinds 2012 in het debat mengt. ‘Nederland faciliteert al decennia belastingontwijking en heeft zich daar internationaal gezien echt in gespecialiseerd. In de loop der jaren hebben steeds meer multinationals hun investeringen via Nederland laten lopen. We zijn als belastingparadijs een conduit country ofwel doorstroomland van kapitaal, vanwege de grote hoeveelheid belastingverdragen die we hebben afgesloten die voor internationale bedrijven zeer aantrekkelijk zijn.’

Gijs Verbraak

De publieke verontwaardiging hierover groeit al jaren, terwijl concrete politieke actie achterblijft. Welk belang heeft Nederland erbij om de zaken bij het oude te laten? Gijs Verbraak: ‘In elk geval gaat het niet om de directe belastingen, want veel van die geldstromen gaan onbelast door Nederland heen. Het gaat vooral om het behouden van de werkgelegenheid in de financiële dienstverlening. Banen in de accountancy sector, bij trustkantoren en het bankwezen. Maar die werkgelegenheid staat totaal niet in verhouding met de schade die andere landen wordt aangedaan door het faciliteren van deze kapitaalstromen.’

Volgens een recente studie van ActionAid steeg de belastingschade die ontwikkelingslanden door Nederland lijden in zeven jaar tijd van 460 miljoen naar 1,8 miljard per jaar. ‘En dat is nog een voorzichtige schatting,’ aldus Verbraak. ‘We kunnen die cijfers alleen baseren op openbare gegevens, bijvoorbeeld van De Nederlandsche Bank. Veel bedrijfsgegevens blijven buiten zicht. Bedrijven worden namelijk nog niet verplicht aan te geven hoeveel belasting ze waar betalen en hoe dit in verhouding staat tot hun activiteiten in verschillende landen. Dat is iets waar we voor vechten op Europees niveau: public country-by-country-reporting.

Om welke bedrijven gaat het, die tot nog toe de dans ontspringen? ‘Wij kijken vooral naar multinationals. Die maken gebruik van zeer complexe internationale bedrijfsstructuren die grotendeels fiscaal gedreven zijn. Mijnbouwbedrijven zijn grote spelers, maar ook investeerders op het gebied van olie, gas en grootschalige landbouw. Het kunnen bedrijven in alle mogelijke sectoren zijn, die hun investeringen in ontwikkelingslanden via Nederland laten lopen omdat dit de optimale route voor ze is. Als ze direct zouden investeren in het land waar de productie plaatsvindt, bijvoorbeeld de winning van mineralen in Oeganda, zouden ze daar ook bronbelasting moeten betalen als ze bijvoorbeeld rente-, royalty- of dividendbetalingen doen aan het moederbedrijf.’

‘Ze kunnen deze investering echter laten lopen via een Nederlandse brievenbusmaatschappij die hier vaak door een trustkantoor wordt beheerd. Door hun schijnaanwezigheid in ons land kunnen ze gebruikmaken van het Nederlandse verdragstelsel en betalen ze in Oeganda heel weinig of zelfs helemaal geen bronbelasting. Door middel van trucs, zoals het met schuld volpompen van de vestiging in het ontwikkelingslanden, kan de winst zodanig gedrukt worden dat er voor het ontwikkelingsland helemaal niets te belasten overblijft.’

Van de zotte

Gijs Verbraak pleit er al jaren voor om ontwikkelingslanden meer van hun fair share aan belastingen te laten krijgen. ‘Het is natuurlijk van de zotte dat Nederland in zo’n land aan de ene kant ontwikkeling en democratie probeert de stimuleren en aan de andere kant ervoor zorgt dat het belastinggeld misloopt waarmee juist ontwikkeling, democratie en zelfstandigheid kunnen worden bewerkstelligd. De Nederlandse regering geeft kortom via het ontwikkelingsbudget met de ene hand, terwijl ze met de andere hand door haar controversiële fiscale beleid soms zelfs meer geld uit zo’n buitenlandse overheidskas wegneemt.’

De laatste tijd groeit de publieke roep om verandering en staat Nederland ook in Europa onder steeds grotere politieke druk om het roer om te gooien. Nog een extra zetje geeft het besef dat de hoge rekening van de coronacrisis verdeeld moet worden en dat ons toekomstige belastingbeleid ook daarop moet worden afgestemd.

‘Ontwikkelingslanden worden vaak tegen elkaar uitgespeeld op het gebied van het verlagen van de belastingdruk voor bedrijven’, zegt Verbraak. ‘Toch heeft een rijk land als Nederland, dat voorheen altijd geportretteerd werd als winnaar in dit systeem, ook last van de internationale belastingconcurrentie ofwel race naar de bodem. Onder druk van bedrijven als Unilever en Shell probeerde de VVD de dividendbelasting af te schaffen omdat deze bedrijven anders het hoofdkantoor zouden verhuizen naar Engeland.’

Ook de vennootschapsbelasting staat al jaren onder druk en is in de afgelopen decennia enorm gedaald, van boven de 40% procent begin jaren tachtig tot maar liefst 25% voor het hoge tarief en 15% procent voor het lage tarief. Geplande verdere verlagingen van het hoge tarief staan zijn uitgesteld en zullen ook onder druk komen te staan bij de discussie over het betalen van de rekening van de coronacrisis, aldus Verbraak. ‘Als bedrijven echter minder gaan betalen, verplaatst de belastingdruk zich naar de burgers en wordt de ongelijkheid steeds groter. Zo hebben we gezien dat de btw omhoogging, op essentiële producten. Die kosten drukken relatief veel zwaarder op mensen met kleinere budgetten.’

The devil is in the details

Gedreven door de groeiende publieke bewustwording heeft de Nederlandse regering ook al kleine stappen genomen om de uitwassen van belastingontduiking tegen te gaan. ‘Het politieke besef van de noodzaak hier iets aan te doen, is gegroeid. Er zijn stappen gezet door bijvoorbeeld antimisbruikbepalingen in te voegen in verdragen met ontwikkelingslanden. Ook andere maatregelen zijn genomen om de doorstroomfunctie van Nederland iets in te perken. Maar the devil is in the details en veel van die maatregelen zijn zo geformuleerd dat ze in de praktijk nog nauwelijks verschil maken.’

Abayomi is een leerkracht op een basissschool in Nigeria met 40 kinderen. Ze gelooft dat als multinationals belasting zouden betalen er veel meer geld was geweest voor schoolmaterialen

Het Tax Justice Netwerk, waarbij Gijs Verbraak betrokken is, stelde in aanloop naar de verkiezingen een petitie en manifest op met de naam Stop Belastingparadijs NL  om de politieke partijen ervan te doordringen dat er meer nodig is. Drie concrete stappen vormen de kern van dit actieplan om belastingontwijking aan te pakken. Allereerst internationale afstemming en samenwerking, bijvoorbeeld om een wereldwijd minimumbelastingtarief vast te stellen en eerlijker belasting op digitale diensten. Ten tweede moet de rol van Nederland als doorsluisland van kapitaal worden ingeperkt. En ten derde moet veel meer transparantie bij multinationals worden afgedwongen: Nederland moet zich hard maken voor Europese afspraken over de rapportage van de winst en belastingafdracht per land.

Welke politieke partijen zijn al tot actie bereid? ‘SP en GroenLinks zijn het meest progressief. Zij willen dat Nederland internationaal een voortrekkersrol gaat spelen. Ook de Partij voor de Dieren en PvdA vinden dit steeds belangrijker.’

En een partij als de VVD, die nog steeds bovenaan staat in de peilingen? Hoe beweeg je die ertoe om progressiever belastingbeleid te gaan steunen? ‘Dat is heel lastig. Die partij hecht nogal aan het behouden van een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor multinationals.’ Opvallend genoeg werd bij Het Grote Buitenlanddebat eind februari toch ook de VVD de uitspraak ontlokt dat Nederland geen belastingparadijs mag blijven.

Goede hoop

Hoeveel schot er in de zaak komt, zal al met al sterk afhangen van welke partijen in de coalitie komen. Welke goede voornemens zijn volgens Gijs Verbraak, ongeacht de uitkomst van de verkiezingen, het meest haalbaar?

‘Het idee dat we internationaal samenwerking moeten zoeken om bij belastingverhoging geen waterbedeffect te krijgen en steviger te staan tegenover multinationals, krijgt van links tot rechts steun. Ook de noodzaak om digitale bedrijven meer te belasten wordt breed gevoeld.’

‘Digitale bedrijven kunnen nog makkelijker dan andere bedrijven belasting ontwijken. Door vestiging in een land te omzeilen voorkomen ze dat ze ergens belastingplichtig zijn, ook als ze daar wel heel actief zijn. Ze worden niet of nauwelijks belast terwijl andere bedrijven in dezelfde sector gewoon vennootschapsbelasting moeten betalen. Er loopt momenteel een belangrijk OESO-proces om een nieuw internationaal akkoord te krijgen over het belasten van online bedrijven en internetplatforms. Mocht dit mislukken, dan zullen landen toch waarschijnlijk binnenkort veranderingen gaan doorvoeren op nationaal niveau.’

‘Maar aangezien ontwikkelingslanden hierdoor ook vele miljarden mislopen is het is zaak dat OESO-landen, waaronder Nederland, toewerken naar oplossingen die ontwikkelingslanden eerlijke belastingrechten toekent en dat het pakket aan maatregelen ook technisch uitvoerbaar is voor deze landen.’ 

Zijn er op digitaal gebied eigenlijk ook nieuwe kapers op de kust, die belastingontduiking ondertussen op andere manieren makkelijker kunnen maken? Wat te denken van bijvoorbeeld cryptomunten? ‘Op vermogen in cryptomunten is inderdaad weinig controle. Dat is een doorn in het oog van fraudebestrijders die financiële stromen van criminele organisaties in kaart proberen te brengen. Multinationals, waarop ik me in mijn werk voor ActionAid richt, doen nog niet veel met cryptomunten. Hoewel dit misschien heel snel kan gaan veranderen, als meer bedrijven net als Tesla dat soort betaalmiddelen gaan legitimeren.’

In positieve zin ziet Gijs Verbraak concrete kansen op het gebied van Europese afspraken om multinationals te verplichten tot grotere transparantie over hun afdracht van belasting per land. ‘Portugal heeft dit op de agenda gezet en ik heb echt goede hoop dat er dit jaar op Europees niveau een doorbraak komt op het gebied van public country-by-country reporting. Dat zou veel beter zicht geven op het probleem, waardoor bedrijven makkelijker ter verantwoording kunnen worden geroepen.’

[naschrift] Lees meer over de actie Stop Belastingparadijs NL en over de standpunten van de verschillende politieke partijen. https://www.stopbelastingparadijs.nl/

 

 

Voorbij aan de Nederlandse navel

Door Paul Hoebink | 15 april 2021

In de reeks over wat er qua ontwikkelingssamenwerking in het nieuwe regeerakkoord hoort te komen, is ditmaal het woord aan Paul Hoebink, vaste columnist van Vice Versa. ‘Als de pandemie ons íets duidelijk moet maken, dan is het dat gezondheidszorg en kennis mondiale publieke goederen zijn.’

Lees artikel

Wereld Café: Een nieuwe lente?

Door Marc Broere | 08 april 2021

Op donderdagmiddag 22 april vindt het volgende Wereld Café plaats waarin we in gesprek gaan over actuele mondiale thema’s. De tijd lijkt rijp voor nieuw activisme, maar hoe is dat ook te verzilveren?

Lees artikel

Nieuwe prioriteiten voor OS in regeerakkoord? Nee bedankt!

Door Dirk Jan Koch | 07 april 2021

In zijn nieuwe column kijkt Dirk-Jan Koch vooruit naar de passages over ontwikkelingssamenwerking (OS) in het nieuwe regeerakkoord. Hij pleit in deze column tegen het toevoegen van nieuwe prioriteiten aan de OS-agenda en stelt dat de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking een soort kerstboom is geworden die bijna bezwijkt onder alle verlichting, ballen en kransjes. Om een kwaliteitsslag te maken, is het beter om deze keer de boom juist te snoeien en geen nieuwe versieringen toe te voegen.

Lees artikel