Door:
Leon Willems

20 mei 2021

Tags

In de reeks over wat er qua ontwikkelingssamenwerking in het regeerakkoord hoort te komen, is het woord aan Leon Willems, directeur van Free Press Unlimited. ‘Veel van de gestelde prioriteiten hebben meer met public relations en profilering van Nederland te maken, dan dat ze zoden aan de dijk zetten.’ 

In eerdere bijdragen in het Vice Versa-debat over het nieuwe kabinetsbeleid wordt vooral gesproken over nieuwe prioriteiten (houd daarmee op, roept Koch; vooral gezondheid, zegt Amref) of implementatievoorkeur (meer oog voor tegenspraak en dus meer middenveld, zegt Zevenbergen) of de efficiëntie van hulp (meer multilateraal kanaal, want daar werken goede mensen, volgens Ruben). Ik denk dat we terug moeten naar een heldere machtsanalyse en deze discussie over implementatie nu laten voor wat het is.

Meer focus op het organiseren van tegenspraak binnen de internationale samenwerking heeft mijn nadrukkelijke sympathie, omdat de rol en het belang van maatschappelijke organisaties door de politiek wordt onderschat en naar mijn mening rondom mondiale thema’s de grootste kans heeft om echte verandering tot stand te brengen.

De dynamiek

Ruerd Ruben stelt dat de multilaterale organisaties zeer veel goede mensen in dienst hebben – dat is inderdaad het geval. Het probleem is dat ze in organisaties werken die volstrekt machteloos worden gemaakt door lidstaten met een aversie van mensenrechten en democratische ontwikkeling: China, Rusland, Saoedi-Arabië en andere vazalstaten die het autoritaire leiderschapsmodel kopiëren.

Het zijn er steeds meer – en dus zien we vanuit de VN-organisaties een eindeloze stroom van verklaringen, resoluties en voornemens de revue passeren die niet geïmplementeerd worden, of als het echt concrete voorstellen betreft: onvoldoende adequaat gefinancierd.

Daar komt nog bij dat de duizenden expats en lokale stafleden die de VN-organisaties inmiddels op de been brengen, overbetaald worden en samen met de internationale hulpverleners een dynamiek in gang hebben gezet waardoor de beste mensen uit de doellanden zelf niet voor de versterking van lokaal bestuur kiezen, of vanuit maatschappelijke rollen strijden voor lokale verandering, maar voor die internationale organisaties werken. Investeringen in het multilaterale kanaal leiden dus niet noodzakelijkerwijs tot systeemverandering.

Ook in onze ervaring is het bewerkstelligen van positieve verandering een langlopend proces, dat met name in het werken met partners in fragiele contexten ergens tussen de vijf en tien jaar vergt. Zoals het agenderen van de gelijkwaardigheid van vrouwen in de media: zeven, acht jaar geleden een vergeten thema, maar door het stimuleren van media-initiatieven, leiderschapstraining en monitoring van mediacontent op de rollen waarin vrouwen en meisjes voorkomen en hoe vaak, wordt concrete vooruitgang geboekt.

Media spelen een cruciale rol in de beeldvorming en waar ze eerder de bestaande genderongelijkheid bevestigden, worden ze nu op een aantal plaatsen juist gebruikt om verandering teweeg te brengen, voor meer gelijkheid voor vrouwen en meisjes. Dit soort initiatieven vergt alleen wel tijd om effect te sorteren en dient lokaal ingebed te zijn.

Alles voor het publieke imago

Veel van de prioriteitsstelling die de laatste vijftien jaar plaatsvond binnen de internationale samenwerking, heeft – zoals Dirk-Jan Koch stelde – meer te maken met public relations en profilering van Nederland, dan dat het daadwerkelijk zoden aan de dijk zet.

En passant wordt een door miljoenen Nederlanders ondersteunde sector met enorme kennis van zaken vermorzeld onder de steeds wisselende prioriteiten. Bij de verdeling van middelen wordt competitie heiligverklaard en alle subsidies worden via aanbestedingen verdeeld. Dat heeft er vooral toe geleid dat maatschappelijke organisaties staf moeten vrijstellen die zich specialiseren in die competitie, in plaats van in hun doelstelling.

Het staat ook eerder samenwerking binnen het maatschappelijk middenveld in de weg dan dat het die bevordert. In de rat race naar subsidie zijn pr en publiek imago nu belangrijker dan effect en impact. Bescheidenheid en dienstbaar zijn aan je missie wordt zelden beloond.

Dan zie je dat de verkoop van nieuwe prioriteiten vooral een teruggang in solidariteit met het buitenland verhult. Onder druk van populistisch rechts is het politiek draagvlak voor internationale samenwerking verschraald tot een politieke consensus over noodhulp. Je biedt mensen hulp als hen een ramp treft, maar systematische ongelijkheid en achterstelling is je eigen schuld.

Een goede oneliner over rechts – ontwikkelingssamenwerking is de pinautomaat voor linkse hobby’s – ondermijnt de investeringen in goed bestuur, burgerschapsontwikkeling en democratisering. Dit heeft het discours over ontwikkelingssamenwerking noodlottig genoeg verschoven richting eigenbelang en handel.

Dan hebben we er nog wat aan, is de gedachte. Het werken aan systeemverandering in repressieve en fragiele staten, de enige duurzame versterking van de internationale rechtsorde, wordt met die discussie en die stand van beleid niet vooruitgeholpen.

Macht en tegenmacht

Meer visie vanuit het ministerie zou kunnen bijdragen aan, zoals Ruben schrijft, ‘nieuw politiek en bestuurlijk engagement in de internationale positionering van Nederland’. Dat is iets anders dan kijken naar wat er in de Tweede Kamer nu weer voor trefzin wordt verkocht en daar de blik op te richten. Ik denk dat we moeten erkennen dat geen enkele organisatie alleen het centrum van internationale samenwerking is of kan zijn.

Het gaat erom een visie te ontwikkelen waarin de verschillende ankers voor maatschappijen die richting duurzame ontwikkeling bewegen ondersteund worden, waarbij burgers de mogelijkheid hebben die ontwikkeling te sturen en verder te brengen. Ik heb het dan over een functionerende rechtstaat, inspraak van burgers in beleid en discussie en streven naar kansengelijkheid. Het behoeft weinig betoog dat de kracht van goede journalistiek als tegenmacht telkens weer zijn waarde bewijst.

Als we dan terugkeren bij de analyse van macht en tegenmacht, dan is het noodzakelijk en nuttig de overstelpende hoeveelheid rapporten en onderzoeken serieus te nemen dat de democratische rechtstaat in de verdrukking is. En dat steeds meer doellanden van internationale samenwerking het autoritaire model van China en Rusland omarmen en overnemen.

We zitten in een autoritaire golf die over de wereld spoelt, nog verder versterkt door de zwakten en afhankelijkheden die de pandemie uitvergroot. Met nationalistische retoriek en anti-interventionisme als schijnargumentatie pompen de aanjagers van de autoritaire staat miljarden in de roof van grondstoffen, het omverwerpen en destabiliseren van landen en het langs digitale en diplomatieke wegen ondermijnen van alles wat riekt naar mensenrechten, burgerautonomie en democratie.

De nieuwe Amerikaanse president heeft dan ook geen ongelijk als hij die crisis als fundamenteel beleidsuitgangspunt neemt. Wij zouden ons er beter bij aansluiten in plaats van erover te schamperen, want de ruimte voor vreedzame machtswisseling, pluriformiteit en bescherming van minderheden neemt overal af en dat is een fundamenteel probleem dat niet verholpen wordt door de huidige casuïstieke wijze van beleidsbenadering.

De internationale rechtsorde zelf wordt aangevallen, waarbij staten niet schromen de eigen burgers met geweld te disciplineren en hun toegang tot informatie, macht en autonomie en daarmee ontwikkeling onthouden.

Terug naar de basis

Beter zou het zijn toe te werken naar een tegenmacht van maatschappelijke, democratische krachten, waarbij in solidariteit over de grenzen heen geïnnoveerd, geleerd en samengewerkt wordt. En in gelijkheid, want de wet van de remmende voorsprong is zeker ook van toepassing op internationale samenwerking, ook op de verhouding tussen lokale en internationale ngo’s.

Het inadequaat consulteren, betrekken en capaciteren van het middenveld is een grondoorzaak en verklaart veel van de huidige scepsis omtrent de multilaterale instellingen en haar lidstaten. Uiteindelijk blijft de VN een systeem van lidstaten die alleen bij voldoende tegenmacht en agency van burgers en hun vertegenwoordigers tot bewegen bereid is.

De rechten van mensen op een waardig bestaan in vrede en gerechtigheid, daartoe moet internationale samenwerking behouden en versterkt worden en heeft ook het Nederlands maatschappelijk middenveld een krachtige rol te spelen. Weg uit het hulpdenken, terug naar de basis, tegenmacht.

Leon Willems is directeur beleid en programma’s bij Free Press Unlimited

Data verzamelen als vorm van verzet

Door Marc van Dijk | 17 juni 2021

‘Data zijn goud en wij zijn de goudzoekers’, zo noemde Gauthier Marchais zijn artikel over oneerlijke verhoudingen in internationaal wetenschappelijk onderzoek. De activist Nicera Wanjiru ondervindt in Kenia de ‘goudkoorts’ aan den lijve en besloot zèlf data te gaan verzamelen. Een dubbelinterview.

Lees artikel

New lockdown hits Uganda’s education sector again

Door Martha Nalukenge | 16 juni 2021

Uganda has once again been put under lockdown after the 3rd wave of Covid-19 hit the country. This is very unfortunate news for its education sector. Education is the first step for people to gain the knowledge, critical thinking, empowerment and skills needed to make the world a better place. In Uganda, it is perhaps one of the most affected areas thanks to the pandemic. Our correspondent, Martha Nalukenge paints a vivid picture for us on how the virus severely affected the country.

Lees artikel

This is the type of politician that Kenya needs

Door Cynthia Omondi | 14 juni 2021

Many people usually go into politics for the money and the power. Next year there will be elections in Kenya and our hope is that a new breed of politicians will emerge, those who will work for the benefit of the electorate. One of them might possibly be Saadia Rao. Thanks to her selfless acts, people have been encouraging her to stand for an elective seat. This is because they believe that she can make a positive difference. She talked to Vice Versa Global’s Cynthia Omondi.

Lees artikel