Door:
Tessa Teurlings

2 februari 2024

Tags

Dinsdag en woensdag heeft de Tweede Kamer de begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van 2024 behandeld – iets later dan gebruikelijk, door de verkiezingen. Het is meestal het enige moment in het jaar dat de BHOS-commissie in de plenaire zaal debatteert: een ijkpunt, waar we kunnen zien hoe de vlag erbij hangt. Een verslag.

 Voor een deel van de Kamerleden was dit hun eerste debat in de plenaire zaal, een gedenkwaardig ogenblik. Op dinsdagavond gaven maar liefst vier nieuwelingen hun maidenspeech en waren er bij sommige sprekers lichte zenuwen te bespeuren. De nieuwe Kamerleden zijn nog niet helemaal vertrouwd met alle procedures – het spreken via de voorzitter is altijd even wennen, wat voor de kijker thuis of op de publieke tribune ook wel weer z’n charme heeft.

Maar niet alleen voor sommige Kamerleden was het een primeur, ook de minister voor BHOS had zijn vuurdoop: Geoffrey van Leeuwen is de vervangend demissionaire minister, omdat Liesje Schreinemacher tot april met zwangerschapsverlof is. Desalniettemin kwam de nieuwe minister ontspannen en deskundig over, wellicht door zijn ruime ervaring bij Buitenlandse Zaken en als adviseur van Mark Rutte.

Van die laatste heeft hij misschien ook de kunst van het omarmen afgekeken, en op die manier van het ontmantelen van kritiek. Tijdens zijn eerste termijn liet de minister blijken dat hij veel voorstellen van de Kamer ‘zeer sympathiek’ of ‘een hele goede suggestie’ vond. Hij was op veel onderwerpen toegeeflijk richting de Kamer, en heeft zijn ambtenaren met verschillende toezeggingen vast een hoop werk bezorgd, maar op andere punten hield hij zijn rug recht en ook in debatten met volhardende Kamerleden bleef hij overeind.

Een begroting vol bezuinigingen

Vanuit de ngo-sector werd er met enige spanning naar de behandeling gekeken, omdat de nieuwe verhoudingen in de Kamer waarschijnlijk reden tot zorg zijn. Van een motie van Dennis Ram (PVV), met een oproep om alle ontwikkelingssamenwerking direct te stoppen, had niemand raar opgekeken, maar zover kwam het niet: de meest vergaande motie die de PVV indiende roept op om geen meerjarige financiële verplichtingen aan te gaan zolang het demissionaire kabinet er nog zit. Mocht de motie worden aangenomen, dan zal dat de ruimte van het ministerie om zijn werk te doen flink inperken.

Hoewel het debat over de voorjaarsnota vorig jaar nog volledig in het teken van de aangekondigde besparingen stond, leken de meeste sprekers die nu als voldongen feit te zien – lang niet iedereen besteedde er aandacht aan. Een paar partijen willen het budget voor ontwikkelingssamenwerking verhogen (D66, GL-PvdA, CU, PvdD, Denk), maar andere lieten duidelijk weten geen moeite te hebben met extra bezuinigingen (PVV, VVD).

Daarnaast vroegen Sarah Dobbe (SP) en Chris Stoffer (SGP) opnieuw aandacht voor de toerekening van eerstejaarsasielkosten uit het ODA-budget. Zij zien dat als onwenselijk, omdat Nederland daardoor de grootste ontvanger van het eigen OS-budget is. Met de huidige Kamersamenstelling is het alleen niet te verwachten dat er komende jaren iets aan zal veranderen.

Migratie, eigenbelang en het middenveld

Zeer opvallend was dat bijna alle Kamerleden op enig moment in het debat het verband legden tussen de inzet op ontwikkelingssamenwerking en het tegengaan van migratie. Van de rechtse partijen viel dat verwachten – zo hebben VVD en NSC het in hun verkiezingsprogramma staan. Voor linkse en middenpartijen is het ongebruikelijk om OS zo expliciet aan migratie te koppelen, maar toch kwam het in de speeches van Daniëlle Hirsch (GL-PvdA), Mpanzu Bamenga (D66), Don Ceder (CU) en Christine Teunissen (PvdD) voorbij. Een opmerkelijke strategie, wellicht met als doel de onderhandelende partijen te overtuigen van het nut en de noodzaak van OS.

Gedurende het hele debat werd het belang van Nederland door veel partijen aangehaald. Ontwikkelingssamenwerking kan worden ingezet om strategische onafhankelijkheid te vergroten, geopolitieke druk op andere landen uit te oefenen en de handelspositie van Nederlandse bedrijven te verbeteren.

Hoewel dat alles niet onjuist is, laat het wel zien dat de nieuwe Kamer zich minder thuis voelt bij de traditionele argumenten, zoals solidariteit en een morele verantwoordelijkheid richting ontwikkelingslanden. Roelien Kamminga (VVD) deed een oproep voor het ‘afbouwen van hulp aan landen die niet meewerken’ met de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers. De VVD lijkt zich niet te weerhouden door het feit dat de landen waarmee Nederland een ontwikkelingsrelatie heeft amper overlappen met veilige landen waar asielzoekers naar teruggestuurd kunnen worden.

Positief was de veelvuldige aandacht voor het maatschappelijk middenveld. Een hoop Kamerleden refereerden aan het belang van lokale organisaties en vroegen de minister de mogelijkheden te onderzoeken om die actiever te betrekken of direct te financieren. Daarbij werd er meermaals aandacht gevraagd voor het belang van gelijkwaardigheid in de relaties met buitenlandse partners.

UNRWA: het laatste nieuws

Een begrotingsdebat is natuurlijk niet compleet zonder dat er veel aandacht wordt besteed aan een actueel onderwerp, omdat de Kamer nu eenmaal (te) veel waarde aan het laatste nieuws hecht. Net voor de behandeling was het bericht naar buiten gekomen over de vermeende betrokkenheid van UNRWA-medewerkers bij de aanslag van 7 oktober.

Als reactie daarop besloot de Nederlandse overheid, net als sommige andere donoren, om toekomstige steun aan UNRWA op te schorten tot de zaak verder is onderzocht. De meningen in de Kamer liepen uiteen: de rechtse en christelijke partijen steunden het van harte, maar op links – en met name bij Stephan van Baarle (Denk) – heersten er vooral zorgen dat het ‘de doodsteek voor heel veel Palestijnen’ zou betekenen.

Minister Van Leeuwen hield voet bij stuk en zei dat Nederland het VN-onderzoek naar de kwestie af zal wachten – tot die tijd zullen er alternatieve mogelijkheden worden onderzocht om humanitaire hulp in Gaza te bieden. Door de beperkte toegang zal dat vermoedelijk ingewikkeld blijven.

En hoe nu verder?

De komende tijd zal er voor de Kamer ruimte zijn om zich verder in alle BHOS-thema’s te verdiepen, wat de scherpte van het debat ten goede zal komen. Ondanks de politieke verschuiving na de verkiezingen zijn er nog genoeg partijen die blijk geven van affiniteit met internationale samenwerking.

In het debat grepen veel politici de gelegenheid aan om hun ideologische visie op het onderwerp toe te lichten – wat ons interessante informatie geeft, met name over de politieke nieuwelingen. Zo hield Isa Kahraman (NSC) een gedragen betoog over het belang van ontwikkelingssamenwerking, waarin het belang van Nederland ook niet onbesproken bleef.

Gijs Tuinman (BBB) zei dat ‘degene die hulp nodig heeft dat van de BBB altijd moet krijgen’, hoewel de partij niet tegen bezuinigingen is. Derk Boswijk (CDA) en Don Ceder (CU) leken middels oproepen om op te passen met morele verhevenheid richting ontwikkelingslanden het conservatievere deel van hun eigen achterban aan te spreken, hoewel ze dat beiden met nadrukkelijke steun voor ontwikkelingssamenwerking combineerden.

Al met al viel de begrotingsbehandeling niet tegen – al is dat misschien toch een vorm van the soft bigotry of low expectations. Binnen enkele maanden is de politieke realiteit zo veranderd dat we haast opgelucht zijn als er geen miljarden euro’s worden bezuinigd, terwijl de noden wereldwijd toenemen en juist vragen om méér inzet van de meest welvarende landen. Laten we onze volksvertegenwoordigers daarom blijven aansporen om met een open blik en een hart voor onze naasten ver weg naar deze mooie portefeuille te kijken.

Tessa Teurlings is lobby- en advocacycoördinator bij noodhulp- en ontwikkelingsorganisatie Red een Kind

Pleidooi voor ‘vermaatschappelijking’

Door Ruerd Ruben | 20 mei 2024

David Heyer heeft met Wie heeft het geld opgegeten? een sympathiek en prikkelend boek geschreven over andere mogelijkheden om met Nederlands ontwikkelingsgeld Afrika vooruit te helpen. Ruerd Ruben recenseert

Lees artikel

Boekrecensie Kijk niet weg

Door Hans Beerends | 10 mei 2024

Jan Pronk, activist, politiek analist, minister en hoogleraar schreef honderden artikelen, tientallen boeken en beleidsnota’s. Daarnaast schreven tientallen…

Lees artikel

Tijd voor een feestje?

Door Marc Broere | 09 mei 2024

Juist nu we in Nederland 75 jaar ontwikkelingssamenwerking ‘bedrijven’, staat het misschien wel meer dan ooit onder druk: tijd om het te vieren, of om er een eind aan te breien? Praat mee op 10 juni in de Rode Hoed.

Lees artikel