Door:
Frans van der Loo

26 mei 2024

Tags

Klimaatrechtvaardigheid is momenteel een belangrijk thema in onze energietransitie. Die transitie heeft in toenemende mate vertakkingen naar het buitenland en met name naar de ‘Global South’-landen. Denk aan grondstoffen voor batterijen, aan de import van waterstof of aan grote zonneparken in de Sahara. Ook die internationale transitie-activiteiten moeten we op een klimaatrechtvaardige manier doen, om een ‘just transition’ te bereiken. Maar hoe doen we dat concreet?

Vorig jaar lanceerde de overheid een nieuwe Afrika Strategie. Onze handel en bemoeienis met Afrika moeten heel anders. Want de houding van Afrikaanse landen tegenover Europa verandert en Europa ondervindt daar toenemend concurrentie van Rusland en China.

‘Eenzaam Europa’, een aflevering van Bram Vermeulens mooie Afrika-televisieserie Frontlinie, brengt dat helder in beeld. Europa wordt steeds vaker bericht van klimaathypocrisie, stelt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) zelfs in een recent rapport. Het moet dus anders, we moeten een neokoloniale aanpak voorkomen. Een ‘gelijkwaardige economische ontwikkeling’ staat dan ook centraal in de nieuwe Afrika Strategie. ‘Klimaatrechtvaardigheid als noodzaak’ luidt de titel van het recente AIV-advies (2023).

 Afrika’s energietransitie

‘Klimaat en energie’ is een mondiaal vraagstuk, energietransitie is dus zowel voor Europa als voor Afrika een opgave. Voor een ‘gelijkwaardige’ aanpak is het zaak een goed beeld te hebben van de energietransitie behoeften en plannen aan beide kanten. Europa heeft zijn Green Deal, Nederland zijn Nationaal Plan Energiesysteem 2050, maar wat zijn de plannen van Afrika? ‘Africa is not a country’ geeft de Nigeriaanse schrijver Dipo Faloyin als titel aan zijn boek. Nee, Afrika bestaat uit 54 landen, een Afrikaanse Green Deal is er nog niet. Wel zijn er wat bouwstenen.

De African Climate Summit (2023) kondigt in de slotverklaring een vervijfvoudiging van duurzame energie in 2030 aan, in de eerste plaats om de energie-armoede te bestrijden, en ook om de industrie van schone energie te voorzien. Op het Afrikaanse continent hebben 600 miljoen mensen, 43% van de bevolking, nog geen elektriciteit en koken ze op houtskool, toegang tot moderne en duurzame energie, ‘energy access’, is nodig.

In de tweede plaats wil de Climate Summit dat de stap van grondstof naar product veel meer in Afrika zelf plaatsvindt, zodat een groter deel van de waardeketen aan Afrika ten goede komt. Terecht, want Afrika beschikt over veel zon en veel grondstoffen, het ligt dus voor de hand dat Afrika die aanwendt voor de eigen energievoorziening en de eigen economische ontwikkeling en export.

Een groep Afrikaanse energie-experts ontvouwt in het rapport  ‘Just transition: a climate, energy and development vision for Africa’ (2023) een visie op de Afrikaanse energietransitie. Als belangrijk element hierin wordt ook weer ‘energy access’ genoemd. Verder voorziet de visie een toekomstig energiesysteem met een mix van grid-connected en off-grid voorzieningen, een groen industriebeleid met eigen Afrikaanse bedrijven en een grote mate van lokaal eigenaarschap en participatie. Betere toegang tot internationale financiering is cruciaal om dit alles te bereiken, volgens het rapport.

IRENA, de wereldwijde organisatie voor duurzame energie, formuleert een ‘African Green Deal for social and economic development’ (2022), met als pijlers ‘Universal access to sustainable energy, Environmental sustainability and resilience, Inclusive and decent jobs, Economic diversification and value creation’. In ‘Africa 2030: roadmap for a renewable energy future’ , een eerdere publicatie (2015), kwamen deze kenmerken van een toekomstige energievoorziening al naar voren: duurzame energie voor iedereen, een energiesysteem met een mix van centraal en decentraal, ‘empowering local communities’, mede door lokale duurzame energie.

Desert Energy

Voor onze Europese energietransitie hebben we veel duurzame energie nodig en we hebben weinig ruimte. Afrika heeft ruimte in overvloed en bovendien meer zoninstraling. Dii Desert Energy, een internationaal netwerk van Internationale, Europese en Afrikaanse industrieën, wil die zon en ruimte in het MENA-gebied benutten en komen tot goedkope en ‘zero emission’ energie voor de regio en voor de internationale export.

Dat is een mooie ‘just transition’ doelstelling, er is sprake van ‘wederkerigheid’, zowel de MENA-regio als Europa kunnen er beter van worden. Maar dan moet het ook wel zo gerealiseerd worden. Wordt de stroom straks inderdaad ook regionaal benut of vooral geëxporteerd, hoe verhouden de lokale en internationale markt zich? Zijn het straks internationale of Afrikaanse bedrijven die produceren?

Een andere vraag is of deze ‘desert energy’ ook ten goede komt aan ‘energy access’? Is deze groene stroom ook betaalbaar voor mensen in de rurale gebieden, en wordt het stroomnet zo uitgebreid dat iedereen daar een aansluiting kan hebben? Of zijn ‘desert energy’ en ‘energy access’ in feite twee aparte uitdagingen met verschillende antwoorden: grid-connected en off-grid?

Waterstof

Waterstof is nodig voor onze energietransitie, voor opslag en deels als grondstof. We gaan die zelf produceren met bijvoorbeeld wind op zee, maar import zal ook nodig zijn. De Nederlandse overheid heeft daartoe al overeenkomsten gesloten met onder meer Marokko, Namibië en Z-Afrika. We gaan dat doen met het oog op ‘mutual social, economic and environmental benefit’ en ‘sustainable local development in both import- and exporting countries’ , volgens zo’n overeenkomst. Prachtige teksten, maar hoe gaan we dat waarmaken?

Groene waterstof wordt met duurzame energie geproduceerd. Maar als we een zonnepark bouwen, komt de groene stroom dan ten goede aan de lokale consumenten of aan de waterstofproductie? Kunnen al die lokale, vervuilende particuliere dieselgeneratoren verdwijnen, of gaat de stroom naar de grote waterstofindustrie?

Wordt de waterstof vervolgens geëxporteerd of ingezet voor het nationale groene industriebeleid? Maken de marktcondities binnenlands gebruik mogelijk? Er wordt bijvoorbeeld wel bepleit dat als Afrika nu toch eenmaal waterstof produceert ook de groene staal productie daar plaats kan vinden, in plaats van bij een verduurzaamd Tata-Steel in IJmuiden. Dat past in een Afrikaans industriebeleid en er wordt geprofiteerd van een groter deel van de waardeketen van het staal.

Van belang is ook dat de waterstof-fabrieken Afrikaanse bedrijven zijn, direct of op termijn. Dat past in een Afrikaans groen industriebeleid. Als eerst internationale bedrijven aangetrokken worden is het wel zaak dat er medezeggenschap is, dat er sprake is van lokaal management, en van verdere opleiding en training ervan zodat na verloop van tijd productie en eigendom geheel overgedragen kunnen worden.

Ter illustratie een concreet voorbeeld. Marokko importeert jaarlijks 2 Mton ammonia voor de nationale kunstmestindustrie. Ammonia wordt met behulp van waterstof geproduceerd. Als Marokko zelf waterstof produceert ligt allereerst gebruik voor de eigen kunstmestindustrie voor de hand, eerder dan export. Ten tweede: waterstof wordt met zonne-energie geproduceerd. Het grootste zonnepark in Marokko is Ouarzazate met een vermogen van 580 MWp.

Om de hoeveelheid van 2 Mton ammonia zelf te produceren zouden 6 GWp zonnecentrales nodig zijn, dus zo’n tien Ouarzazate-centrales, een enorme investering. Deze zonne-energie zou ook ingezet kunnen worden om heel veel consumenten en bedrijven van groene stroom te voorzien. Dat geeft waarschijnlijk een grotere emissiereductie,

Grondstoffen

Elektrificatie speelt een belangrijke rol in onze energietransitie. Naast waterstof zorgen batterijen voor opslag, bijvoorbeeld in elektrische auto’s. Grondstoffen als lithium en kobalt zijn nodig voor de batterijen. Lithium komt uit Australië, Chili en China, kobalt vooral uit de DRC (Congo). Het aantal elektrische auto’s in Europa is nu 5% (inclusief hybride), vanaf 2035 moeten alle verkochte auto’s elektrisch zijn. De verwachting is volgens de IEA (2021) dan ook dat in 2050 wereldwijd zeker 42x zoveel lithium en 21x zoveel kobalt nodig zal zijn. Hoe doen we dat op een ‘just transition’ manier?

Allereerst zullen wij zelf minder nieuwe grondstof moeten gaan gebruiken. Energiebesparing, efficiency en circulariteit zullen bij ons voorop moeten staan. Afrika wijst ons hier terecht op als het gaat over een ‘just energy transition’.

Afrika wil ook, zoals we al zagen, dat een groter deel van de waardeketen aan de regio ten goede komt. Maak de batterijen ter plekke en exporteer die in plaats van de grondstof. Daar zijn dan wel veranderingen in de internationale handelsmarkt voor nodig. Het kan niet meer zo zijn dat invoerrechten voor chocola hoger zijn dan die voor cacao, zoals nu het geval is. Die batterijen fabrieken dragen ook weer bij aan het groene industriebeleid, vooral als ze (geheel of gedeeltelijk) in Afrikaanse handen zijn.

Verder is het natuurlijk zaak dat de grondstofwinning op een maatschappelijk verantwoorde manier plaatsvindt. Nu is dat te vaak niet het geval. De winning gaat regelmatig gepaard met lucht- en watervervuiling, (drink) water tekorten, afval, gezondheidsproblemen, slechte arbeidsomstandigheden en beloningen, teloorgang van leefgebieden en gedwongen verhuizingen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) zal serieuzer genomen moeten worden en uitgangspunt moeten zijn. De internationale  IMVO-gedragscode is een eerste stap naar beter beleid. De Nederlandse duurzame energie sector heeft deze inmiddels onderschreven.

Just energy transition

Op zoek naar een ‘just energy transition’ zijn we hierboven een aantal elementen daarvoor tegengekomen. Wederkerigheid. Waardeketen fair-share. Groen industriebeleid. Markttoegang (invoerrechten). Toegang tot (internationale) financiering. IMVO (milieu, mensenrechten, arbeidsomstandigheden).

We hebben ook een verschil in elkaars energietransitie-behoeften geconstateerd. Voor Europa gaat het om de ‘Green deal’ met materiaal en grondstofbehoeften, voor Afrika staat ‘Energy access’ voorop, zou je kunnen zeggen. Dat zijn verschillende behoeften, met verschillende agenda’s. Daarom is het goed dat Nederland naast de internationale handel een aparte ‘energy access’ doelstelling kent: we willen voor 2030 100 miljoen mensen van duurzame energie voorzien.

Met bijbehorende programma’s en financieringsmogelijkheden. ‘Energy Access’ is inmiddels een internationale markt met een jaarlijkse investering in Afrika rond een miljard dollar en grote brancheorganisaties als de Alliance for Rural Electrification (ARE) en de Global Off-grid Lighting Association (GOGLA). Beide beleidsterreinen, ‘internationale handel’ en ‘energy access’ zijn terug te vinden in de nieuwe Afrika Strategie en moeten hand in hand gaan.

Tenslotte. Reden voor een rechtvaardige transitie is onder meer een ‘historisch schuldperspectief’, stelt de AIV in zijn advies. Onze welvaart hebben we immers te danken aan fossiele energie en grondstoffen, deels uit Afrika. Nu hebben we Afrika weer nodig voor onze energietransitie. Maar Afrika heeft ‘energy access’ en economische ontwikkeling nodig, beide vragen ook (duurzame) energie en grondstoffen. Kan dat beide binnen de beperkte ruimte van een duurzaam klimaat? Hoever komen we met energiebesparing, efficiency en circulariteit? Of ontkomen we er niet aan ook ‘degrowth’ en ‘consuminderen’ op onze agenda te moeten zetten? Afrika vraagt dat van ons.

Over de auteur

Frans A. van der Loo

Is betrokken bij ‘zon in Afrika’ en bij de energietransitie in Nederland. Hij is redacteur van het vakblad Energie & Duurzaamheid en auteur van het boek ‘Met de wind mee: 50 jaar energietransitie’. Contact: https://www.linkedin.com/in/frans-a-van-der-loo-b1085510/

 

Bronnen:

  • Klimaatrechtvaardigheid als noodzaak. AIV-advies 2023 (Adviesraad Internationale Vraagstukken).

https://www.adviesraadinternationalevraagstukken.nl/documenten/publicaties/2023/10/26/klimaatrechtvaardigheid-als-noodzaak

  • De Nederlandse Afrikastrategie 2023-2032. MinBuZa 2023.

https://open.overheid.nl/documenten/68e1c3d0-5504-425e-b149-bef0772fcd85/file

  • Just transition: a climate, energy and development vision for Africa (2023).

https://justtransitionafrica.org/

  • Africa 2030 : Roadmap for a renewable energy future. IRENA (2015)

https://www.irena.org/Publications/2015/Oct/Africa-2030-Roadmap-for-a-Renewable-Energy-Future

  • Aan African Green Deal to deliver a prosperous future. IRENA (2022)

https://www.irena.org/Digital-content/Digital-Story/2022/Feb/African_Green_Deal#:~:text=The%20energy%20transition%20is%20also,and%20economic%20independence%20in%20Africa.

  • Renewable energy market analysis ; Africa and its regions. IRENA (2022)

https://www.irena.org/Publications/2022/Jan/Renewable-Energy-Market-Analysis-Africa

 

Tijd om samen een strategie te slijpen

Door Marc Broere | 16 juni 2024

De Nederlandse ontwikkelingssector moet zo vlug mogelijk een openbare raadpleging organiseren voor de zuidelijke partners om een strategie te kiezen tegenover de nieuwe minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp. En de uitkomst van die raadpleging moet bindend zijn, betoogt Vice Versa-hoofdredacteur Marc Broere.

Lees artikel

Afscheid van een tijdperk

Door Paul Hoebink | 13 juni 2024

De ontwikkelingssamenwerking bestaat 75 jaar en in de tussentijd is de wereld drastisch veranderd. We moeten het oude idee loslaten en vervangen voor internationale samenwerking voor mondiale publieke goederen, zoals de strijd tegen klimaatverandering en milieuvervuiling en vóór verbetering van de zorg en verspreiding van kennis, meent Paul Hoebink.

Lees artikel

De voorlopige line-up van het Grote Coherentiedebat

Door Marc Broere | 10 juni 2024

De contouren van de derde editie van het Grote Coherentiedebat op woensdagmiddag 26 juni worden steeds duidelijker. Een uitgelezen mogelijkheid om nog één keer voor de zomervakantie rondom een belangrijk coherentiethema bij elkaar te komen en de rol van Nederland te bespreken. Dit keer gaat het over ongewenste geldstromen. Meld je aan door een email te sturen aan Benjamin@viceversaglobal.com.

Lees artikel