Door:
Elian Yayhe

22 juni 2024

Tags

Landen lopen jaarlijks drie biljoen euro mis door corruptie – en zeker in het Zuiden zou dat geld anders goed van pas komen. Hoe belandt het weer bij de mensen? Met die vraag houdt Caroline Weijers, de Nederlandse anticorruptiegezant, zich bezig. Vice Versa spreekt haar in aanloop naar ons Grote Coherentiedebat, op 26 juni in Den Haag.

Caroline Weijers heeft als diplomaat veel van de wereld gezien: ze was ambassadeur in Tunesië en Benin en heeft in Mozambique, Zuid-Afrika en Marokko gewerkt. Tot 2022 was ze de Nederlandse ambassadeur in Vaticaanstad, waar ze geregeld op audiëntie ging bij de paus.

Vorig jaar verruilde ze haar werk in het hart van het katholicisme voor de strijd tegen de kleptocratie. Ze keerde terug naar Den Haag en werd aangesteld als Nederlandse anticorruptiegezant – sindsdien ziet ze steeds scherper hoe corruptie samenlevingen ondermijnt en landen in de weg staat bij hun ontwikkeling.

Weijers zorgt ervoor dat corruptiebestrijding een centrale rol speelt in het Nederlandse buitenland- en ontwikkelingsbeleid. Ze reist conferenties af en spreekt met deskundigen, diplomaten en ngo’s. Ze zegt: ‘Ik richt me daarbij vooral op de zogeheten grand corruption.’

Wat houdt dat precies in?

‘Dan heb je het echt over kleptocraten, mensen die hun machtspositie misbruiken voor belastingontwijking en -ontduiking, en soms nog erger: voor verduistering en diefstal van publieke middelen.

‘Bij “lichtere vormen” van corruptie speelt machtsmisbruik een minder grote rol en komen andere motieven naar voren. Je wordt bijvoorbeeld onder druk gezet door hooggeplaatsten om bepaalde handelingen te verrichten, of je doet iets omdat je zorg moet dragen voor je gezin… maar begrijp me niet verkeerd: het is allemaal criminaliteit.’

U noemt grand corruption een gif en een plaag.

 ‘Ja, corruptie gaat altijd ten koste van de bevolking. Het geld lekt weg uit de samenleving en kan dus niet besteed worden aan onderwijs, zorg of infrastructuur. Het ondermijnt het vertrouwen van de bevolking in de overheidsstructuren – zo beland je in een vicieuze cirkel: mensen willen ook geen belasting meer betalen.

‘Ik was onlangs in een land waar nationale verkiezingen werden gehouden. Daar hing een verkiezingsposter waarop stond: “Wij betalen belasting om corruptie te financieren.” Het geeft aan hoe corruptie het sociale weefsel ondermijnt.’

En het is hardnekkig: uit indexen blijkt dat er in veel landen nauwelijks vooruitgang wordt geboekt in de corruptiebestrijding, of dat er zelfs sprake is van terugval. Klopt dat beeld?

 ‘Het is lastig te zeggen: er is geen eenduidige definitie van, dus je weet het niet precies. Door de opkomst van (sociale) media komt steeds meer informatie naar buiten. Net als bij zaken van seksueel misbruik en andere vormen van criminaliteit lijkt het probleem groter te worden, omdat er méér aan het licht komt.

‘Maar het is duidelijk dat er nog steeds gigantische bedragen met corruptie gemoeid zijn. Landen lopen er naar schatting jaarlijks zo’n drie biljoen euro door mis – geld dat gebruikt kan worden voor ontwikkeling. Je moet corruptie alleen goed zien aan te pakken.’

Caroline Weijers

En dat kan ook, ziet Weijers. Ze wijst naar de zaak rond Sani Abacha, de oud-president van Nigeria. Hij stal tijdens zijn termijn miljarden euro’s aan overheidsgeld. In 1998 overleed hij voordat hij zijn fortuin kon uitgeven. ‘Het geld dat hij wegsluisde kwam op buitenlandse banken terecht, waaronder in Zwitserland. De afgelopen jaren is men er achteraangegaan en het is gelukt een deel terug te krijgen.’

Dat zal zeker veel moeite hebben gekost?

‘Ja, Zwitserland heeft de reputatie dat je er vanwege het bankgeheim alles kunt stallen, maar er wordt wel degelijk meegewerkt aan onderzoeken: er wordt geld vrijgemaakt voor corruptiebestrijding en er wordt toegang verschaft tot rekeningen. Dat is een heel ingewikkeld juridisch proces, maar het gebeurt dus wel.

‘Tegelijkertijd bestaat er over landen als Nigeria het beeld dat ze corrupt zijn – of: waar onwelgevallige dingen gebeuren. Maar ook in dat land worden stappen gezet. Zulke landen willen vaak wel, maar ze hebben niet altijd de middelen om het te doen.’

Wat wordt er vervolgens met dat geld gedaan?

‘Dat is dan de vraag. Geef je dat aan de volgende regering, of ga je er op een andere manier mee om? In dit geval is er een huishoudingsondersteuningsfonds opgezet en is dat geld aan gezinnen die dat nodig hadden ten goede gekomen. Het gaat met horten en stoten, maar het biedt interessante mogelijkheden.’

Wat doet Nederland eigenlijk op het gebied van anticorruptie in landen waar we ontwikkelingssamenwerking doen?

‘Toen ik als anticorruptiegezant begon, zeiden sommige collega’s: “Wat goed! Want we doen niet zoveel met corruptie.” Maar toen ik met hen in gesprek ging, bleek het tegenovergestelde: we doen een heleboel.

‘Het komt natuurlijk terug in vrijwel alle OS-projecten: de bedrijfsvoering moet in orde zijn, transparant en verantwoord. “Goed bestuur” is een breder onderwerp waar we in projecten veel mee doen. Ook in multilateraal verband praten we er veel over – en hoewel we niet bij de G20 zitten, zijn we wel uitgenodigd voor de anticorruptiewerkgroep.’

Heeft u een voorbeeld van een project dat goed werkte?

‘Vijftien jaar geleden zat ik als ambassadeur in Benin, waar Nederland hielp met het ondersteunen van de nationale ombudsman, wat destijds nog een geheel nieuwe functie was. Hij doet hetzelfde werk als de Nederlandse ombudsman, maar dan in een andere sociaal-culturele context. Mensen konden daar terecht met vragen en zorgen over hoe zaken werden afgehandeld in het land. Hij had een bescheiden staf, maar het werkte goed en het werd gewaardeerd.’

Spelen cultuurverschillen nog een rol? Niet in elk land bestaat er overeenstemming wat ‘corruptie’ precies inhoudt.

‘Inderdaad. Laatst sprak ik met diplomaten op ambassades in Latijns-Amerika en zij zeiden dat Nederland bepaalde zaken als “corrupt” bestempelt die in andere samenlevingen heel normaal zijn. Dat zie je duidelijk terug bij cliëntelisme, wat niet alleen gebruikelijk is in veel landen, maar zelfs vanzelfsprekend.

‘Wanneer je een politieke functie bekleedt, heerst het besef dat dat van korte duur kan zijn. Je moet in die tijd dus zo goed mogelijk voor je mensen zorgen: je familie, je gezin, je aanhangers, enzovoort. Het hele systeem is daarop ingericht.’

Hoe zou Nederland met die verschillen om moeten gaan?

‘Je moet, denk ik, een balans zoeken: ik begrijp dat je rekening moet houden met cultuur en omstandigheden, maar er zijn wel rode lijnen. Dat is een variatie op de tien geboden, een soort ondergrens: dit zijn dingen die echt niet kunnen, en dat moet je blijven verdedigen.’

Veel landen hebben de middelen niet om corruptie goed aan te pakken èn het gaat over landsgrenzen heen. Er gaan daarom steeds meer stemmen op voor een internationaal hof tegen corruptie. De ngo Integrity Initiatives International is wereldwijd aan het lobbyen om steun voor dat idee te krijgen. Deze maand is de zusterorganisatie Triple I Europa, waar oud-minister Ben Knapen in het bestuur zit, van start gegaan – zij ontvangt steun van het ministerie om te onderzoeken wat er nodig is om tot zo’n hof te komen.

Hoe zou zoiets er praktisch uitzien? Kunnen corrupte leiders straks internationaal voor het gerecht gedaagd worden?

‘Ja, dit gaat om de kleptocraten die daar terecht zouden staan. Hoe dat precies zal werken, wordt nu nog uitgedacht en er wordt gewerkt aan een statuut. Op deze manier kun je iemand aanpakken in een land waar men niet de bereidheid of de mogelijkheid heeft om dat te doen.

‘Juist omdat geld meestal niet in het eigen land blijft, maar ergens anders in de wereld wordt gestald, biedt zo’n hof uitkomst. Als andere landen willen meewerken, zou dat tot mooie resultaten kunnen leiden – misschien krijg je niet de volledige drie biljoen te pakken, maar wel een belangrijk bedrag.’

Er is kritiek op het Internationaal Strafhof omdat het voornamelijk Afrikaanse leiders aanvat. Hoe kun je voorkomen dat zoiets ook bij een Internationaal Anticorruptiehof gebeurt? 

‘Dat is nadrukkelijk het uitgangspunt: het moet een wereldwijd project worden. De organisatie voert gesprekken met het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Zwitserland en Noorwegen, maar ook met Moldavië, Guatemala, Zambia en Botswana. De basis moet geografisch breed zijn.

‘Het moet niet een West-Europese hobby worden, en dat is het ook niet. Dat zie je ook aan de belangstelling: landen waarmee ik spreek zijn of geïnteresseerd, of ronduit enthousiast. Er is heel veel belangstelling en animo.’

Landen in het Zuiden verliezen niet alleen inkomsten door corruptie, maar ook door belastingontwijking – wat deels door Nederland wordt gefaciliteerd. Moet Nederland niet eerst zijn eigen zaken op orde krijgen voordat het andere landen de les leest over corruptie? 

‘Terechte vraag. Je moet je ook afvragen: hoe definieer je corruptie? Voor zover ik weet, is er geen eenduidige typering. Dat iets corrupt is, betekent dat het bedorven of verdorven is: het is slecht. Belastingontduiking is dat zeker, en belastingontwijking vind ik ook niet koosjer.

‘Corruptiebestrijding is bij uitstek een onderwerp waarbij beschuldiging van hypocrisie op de loer ligt: wie ben jij om de eerste steen te werpen? Je moet niet vanuit een arrogante en alwetende positie komen. Het maakt ons juist een betere gesprekspartner als we toegeven dat ook bij ons niet alles perfect gaat.

‘En er gaat ook veel wèl goed. Als het gaat om transparantie van de overheid, bijvoorbeeld, daarbij loopt Nederland echt voorop. En op andere terreinen, zoals het tegengaan van belastingontwijking, wordt wel vooruitgang geboekt – zij het stapje voor stapje.’

Een pleidooi voor meer beleidscoherentie, dus…

‘Inderdaad, dat er elk jaar aan de Tweede Kamer wordt gerapporteerd over de coherentie van het Nederlandse beleid is een goede stap. Die rapporten geven inzicht in wat er allemaal gebeurt en zorgen ervoor dat ministeries er constant mee bezig zijn – dat wordt internationaal als good practice gezien, zoals de Oeso laatst ook heeft gezegd.

‘Het is goed dat hierover binnenkort een debat wordt gevoerd. Het belang van het tegengaan van onwettige geldstromen is groot, zowel voor Nederland en de EU zelf als voor landen in het Mondiale Zuiden – een debat als dit is een mooie gelegenheid om het gezamenlijke belang goed op de kaart te zetten.’

 

Wil je meer weten over dit onderwerp? Meld je dan aan voor Het Grote Coherentiedebat over ongewenste geldstromen.

Pas bij direct contact tussen mensen, begint verandering

Door Sera Koolmees | 10 juli 2024

In de derde aflevering van de podcast ‘Levenslang activist’ gaat Sera Koolmees in gesprek met Ernst Jan Stroes, …

Lees artikel

Vox Pop: De kijk van het publiek in Kampala op corruptie

Door Abdulwadud Bayo | 05 juli 2024

Voor het Grote Coherentiedebat over ongewenste geldstromen, ging de redactie van Vice Versa Global in Oeganda de straat…

Lees artikel

Afrika verdient béter: wie durft?

Door Nienke Uil | 03 juli 2024

Het is tijd het continent serieus te nemen, betoogt Nienke Uil, met een halve lofzang en een half pleidooi: ‘Het ligt aan een donorinfuus, maar het is geen patiënt, geen slachtoffer en al zeker geen domme schone.’

Lees artikel