Door:
Joris Tielens

27 juni 2024

Tags

Volgens het Tax Justice Network komt een zesde van alle belastingontwijking op rekening van Nederland, waardoor andere landen vijftig miljard dollar mislopen. Vorig jaar zei de regering dat ons land de regels heeft aangescherpt, maar Arnold Merkies laat zien dat de maatregelen maar een fractie van alle geldstromen raken.

Nederland is maar een klein landje – en toch trekt het na de Verenigde Staten de meeste buitenlandse investeringen aan. Doet onze economie het zo goed? We doen het als klein land, qua inwoners nummer 67 op aarde, zeker niet slecht. Nederland staat op de achttiende plaats van de wereldranglijst van economieën, maar dat verklaart niet waarom we tweede staan als het om buitenlandse investeringen gaat. Nederland ontvangt en investeert véél meer geld dan bij onze economie zou passen.

Dat komt omdat Nederland een grote rol in belastingconstructies van multinationals speelt. Die sluizen geld naar Nederland door dat niet gekoppeld is aan echte economische activiteit, maar dat alleen op papier bestaat: spookinvesteringen. Dat is gunstig voor de bedrijven, want die hoeven door de financiële stromen via Nederland te laten lopen minder belasting te betalen in andere landen.

Dat doorsluizen gaat via brievenbusfirma’s, kantoren van multinationals die onderdeel zijn van het bedrijf. Hun enige doel is om geld van het ene onderdeel van het bedrijf in het ene land, naar een ander onderdeel in een ander land over te brengen. Veel van die doorgeefkantoren zijn gevestigd in Nederland.

Volgens het Tax Justice Network, de Engelse zustervereniging van Tax Justice Nederland, is ons land verantwoordelijk voor zeventien procent van de totale wereldwijde belastingontwijking door bedrijven. Anders gezegd: Nederland veroorzaakt een jaarlijks verlies aan belastinginkomsten van bijna 51 miljard dollar voor andere landen – en een groot deel van deze belastingderving komt voor rekening van lagelonenlanden.

Inkomsten die dáár hard nodig zijn voor gezondheidszorg, onderwijs of aanpassing aan klimaatverandering. Nederland steekt aan de andere kant geld via ontwikkelingssamenwerking in het versterken van zorg, onderwijs en klimaatbestendigheid in minder rijke landen… oftewel: we geven met de ene hand een klein beetje weg, en maken het tegelijk mogelijk dat bedrijven een veel groter bedrag bij die landen weghouden.

Achter de schermen

‘Nederland is al een belastingparadijs voor multinationals sinds de jaren vijftig’, zegt Arnold Merkies, coördinator bij Tax Justice Nederland en werkzaam bij SOMO. Hij schreef samen met Maarten Hietland een nieuw rapport over Nederland als doorstroomland. Merkies zegt dat het hier aan een aantal maatregelen ontbreekt om belastingontwijking tegen te gaan – zo heeft Nederland geen generieke bronbelastingen op rente en royalty’s die Nederland uit gaan.

Pas na de bankencrisis in 2008 en onthullingen door onderzoeksjournalisten over belastingontwijking, zoals met de Panama en Paradise Papers, groeide de publieke verontwaardiging over de rol van Nederland, vertelt Merkies. Ook de Europese Unie en de VN oefenden druk op Nederland uit om er iets aan te doen. ‘Aanvankelijk’, zegt Merkies, ‘hield Nederland verandering tegen. Achter de schermen blokkeerde het plannen om belastingontwijking door multinationals aan te pakken.’

Gaandeweg is daar verandering in gekomen. Staatssecretaris van Financiën Marnix van Rij stuurde vorig jaar een overzicht aan de Tweede Kamer van maatregelen die zijn genomen om belastingontwijking te bestrijden: Nederland is geen belastingparadijs meer, was de boodschap. Sterker nog, Van Rij claimde dat Nederland koploper is in de bestrijding van ongewenste geldstromen.

De belangrijkste maatregel, en waar Van Rij naar verwees, is een zogenaamde conditionele bronbelasting op rente en royalty’s, die al in 2021 is ingevoerd. Bedrijven die royalty’s en rente vanuit Nederland naar laag belastende landen willen sturen, moeten daar voortaan wel belasting over betalen. De maatregel had effect, claimde de staatssecretaris: de totale inkomstenstromen vanuit Nederland naar die laag belastende landen zijn afgenomen van 38,5 miljard euro in 2019 naar zes miljard in ’22.

Hoofdmoot wordt niet geraakt

Dat is mooi, reageert Arnold Merkies, maar niet het hele verhaal. Anders dan in de ons omringende landen koos Nederland voor een gedeeltelijke bronbelasting op rente en royalty’s – de maatregel geldt alleen voor rente- en royaltystromen naar een zeer beperkt aantal landen. ‘Er is een lijst van landen opgesteld op basis van het officiële belastingtarief dat die landen vragen. Is dat laag, dan kwamen ze op de lijst, maar het effectieve belastingtarief is in een aantal landen veel lager, zodat bedrijven in werkelijkheid veel minder belasting betalen.’

Ook voor de conditionele bronheffing op dividenden die begin dit jaar is ingegaan geldt dat die alleen wordt geheven over geldstromen naar de landen die Nederland op de lijst heeft gezet. Het gevolg is dat de hoofdmoot van de geldstromen niet door het nieuwe beleid geraakt worden.

Merkies: ‘Slechts een paar procent van de dividendstromen vanuit Nederland gaan naar het kleine aantal landen op de Nederlandse lijst – de rest blijft dus ongemoeid.’ Inkomensstromen gaan nog steeds via brievenbusfirma’s in Nederland naar Hongkong of Singapore of elk ander land ter wereld dat niet op de lijst voorkomt, maar dat wel weinig tot geen belasting heft.

De afname van de geldstromen vanuit Nederland naar laag belastende landen heeft bovendien meer te maken met het aangescherpte beleid in de VS en Ierland dan met dat van Nederland, stelt Merkies. Het gaat voor een groot deel om geld van internetgigant Google, dat een fiscale constructie had via Nederland, Ierland en Bermuda, waar 26 miljard euro mee gemoeid was. Google veranderde die constructie en gaf zelf aan dat dat kwam door aangescherpt beleid van de VS.

4.768.000.000.000 euro

Dat de maatregelen weinig effect hebben, blijkt ook uit de cijfers over de geldstromen die via Nederland lopen. SOMO zet in haar nieuwe rapport die cijfers op een rij. Het probleem daarbij, zegt Merkies, is dat er niet genoeg transparantie is over die cijfers. Financiële stromen tussen Nederland en individuele andere landen worden niet openbaar gemaakt – en in Nederland is het deels de verantwoordelijkheid van de Nederlandsche Bank, en deels van het CBS om erover te rapporteren.

Bovendien zijn er verschillende soorten brievenbusfirma’s, die op andere manieren werken. Ondanks dat gebrek aan transparantie ziet SOMO dat het totaal van de investeringen die via Nederland lopen de laatste jaren stabiel is. Tot 2016 groeide het gestaag tot 4.600 miljard euro, zakte toen wat in, steeg weer naar 4.768 miljard in 2019 en zakte daarna iets. Maar het totaal aan investeringen dat via Nederland loopt, bleef ook de afgelopen jaren ruim boven de vierduizend miljard.

Het valt op dat het inkomen dat bedrijven daarmee verdienen enorm blijkt te stijgen, ondanks de gelijkblijvende investeringen. Dat inkomen bestaat voornamelijk uit rente op leningen en dividenden op aandelen en het steeg het afgelopen jaar tot een recordhoogte van 246 miljard euro.

 

 

Coherentie en transparantie

Nederland is nog steeds een belastingparadijs, concludeert Merkies: ‘Het afgelopen kabinet wilde heel graag van dat imago af, maar heeft niet de maatregelen genomen die daarvoor nodig zijn… terwijl het duidelijk is wat er wèl gedaan moet worden.’ Te beginnen met een generieke bronbelasting, in plaats van een beperkte bronbelasting voor een klein groepje landen. Daarnaast moet Nederland ook andere voor multinationals gunstige belastingregels herzien, vindt Merkies.

Het gaat óók om het verbeteren van de transparantie: landen zouden periodiek moeten rapporteren over alle afzonderlijke financiële stromen (rente, royalty’s en dividenden), uitgesplitst per land. Ook bedrijven zouden hun belastingen moeten rapporteren per land, en je moet afspraken maken over de manier waarop die cijfers worden gerapporteerd.

‘Maar het gaat net zo goed om meer openheid over wat voor herstructureringen een bedrijf maakt: als een fusie, overname of verplaatsing van intellectueel eigendom grote gevolgen heeft voor de te betalen belasting, dan zou een bedrijf verplicht moeten worden om dat te melden.’

Toch is Merkies niet alleen maar kritisch richting de Nederlandse overheid: er is hier namelijk wel een open debat over het onderwerp mogelijk en er wordt vanuit Buitenlandse Zaken bewust gewerkt aan beleidscoherentie. ‘Het is goed dat dit debat in Nederland wordt gefaciliteerd – ik hoop dat het niet wordt gestopt, en dat men open blijft staan voor het geluid van de critici van het belastingbeleid.’

 

Pas bij direct contact tussen mensen, begint verandering

Door Sera Koolmees | 10 juli 2024

In de derde aflevering van de podcast ‘Levenslang activist’ gaat Sera Koolmees in gesprek met Ernst Jan Stroes, …

Lees artikel

Vox Pop: De kijk van het publiek in Kampala op corruptie

Door Abdulwadud Bayo | 05 juli 2024

Voor het Grote Coherentiedebat over ongewenste geldstromen, ging de redactie van Vice Versa Global in Oeganda de straat…

Lees artikel

Afrika verdient béter: wie durft?

Door Nienke Uil | 03 juli 2024

Het is tijd het continent serieus te nemen, betoogt Nienke Uil, met een halve lofzang en een half pleidooi: ‘Het ligt aan een donorinfuus, maar het is geen patiënt, geen slachtoffer en al zeker geen domme schone.’

Lees artikel