journalistiek over mondiale samenwerking

Bij de hevige overstromingen in 2024 verloren veel boeren in Tsjaad hun oogst. In een land waar miljoenen mensen afhankelijk zijn van regenlandbouw, is dat rampzalig. Nu, een jaar later, staat het kwetsbare Tsjaad er beter voor. Er is hoop, als de wil er is en lokale boeren kansen krijgen.

Het was een beeld dat veel mensen niet kennen van de Sahel, de tropische landstreek ten zuiden van de Sahara. In grote delen van Tsjaad zagen we regenwater dat niet weg kon, volledig ondergelopen akkers waardoor oogsten verloren gingen. Ruim 500 mensen kwamen om en zo’n 70.000 veedieren verdronken. Rivieren als de Logone bereikten recordhoogtes, steden en dorpen stonden wekenlang blank. Veel wegen waren onbegaanbaar door de wateroverlast. Het water vernielde meer dan 200.000 huizen en maakte 1,9 miljoen hectare akkerland onbruikbaar.

De context waarin dit alles plaatsvond, mag niet onderschat worden. Tsjaad behoort tot de landen die het hardst getroffen worden door klimaatverandering. In 2024 raakten ruim 1,3 miljoen mensen ontheemd door overstromingen – het hoogste aantal in vijftien jaar, constateerde het Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) vorige maand.

foto: Woord en Daad

De overstromingen kwamen bovendien op het slechtst denkbare moment: aan het begin van het plantseizoen. Ook in Lai, een gemeente in de provincie Tandjilé, waar de ontwikkelingsorganisatie Woord en Daad een gemeentelijk project met lokale boeren ontplooit voor het telen van fonio, was getroffen door overvloedige regenval. Deze fonio (ook wel vingergierst genoemd) wint terrein onder Afrikaanse boeren, omdat het juist in droge gebieden goed gedijt. Dit ‘supergraan’ ging dood omdat het ‘tot aan de enkels’ in het water stond.

Groenteverbouw

Toch gaf deze mislukte oogst onverwacht richting aan een aanpak om de gevolgen van nieuwe overstromingen te beperken. In de droge tijd (van november tot mei) kunnen boeren niet op het land werken. Ze kunnen wel andere activiteiten ontplooien, zoals groenteverbouw. Dat is een uitkomst voor deze boeren, zodat ze toch nog wat meer inkomsten kunnen genereren in de droge tijd.

Op onze projectakker hielpen we boeren(vrouwen) alsnog voedsel te verbouwen, met zaaizaad, landbouwtrainingen, een zonnepomp en omheiningen om het gewas te beschermen tegen hongerige, loslopende geiten en koeien. De oogst van tomaten, uien en andere groenten zorgde – naast eten op tafel – voor een klein inkomen in een seizoen waarin boeren traditioneel geen inkomsten hebben.

Gedurende de maanden februari en maart hebben we ook geprobeerd om een deel van de akker in te zaaien met fonio. Het zaad kwam op en groeide goed, maar vanwege de hoge temperaturen in de droge tijd, kwam het gewas niet tot bloei en zaadzetting. Daardoor konden de boeren geen vingergierst oogsten, maar gelukkig wel groenten. Dit was een goede les voor het projectteam en voor de boeren, om vooral in de regentijd te focussen op vingergierstverbouw in plaats van in de droge tijd.

Lering

De ervaringen van het afgelopen jaar bieden waardevolle lessen om het hoofd boven water te houden. Ten eerste: fonio is kansrijk, maar kwetsbaar voor wateroverlast. Dus waar mogelijk moeten boeren worden aangemoedigd om hun fonio op hoger gelegen akkers te zaaien. Niet altijd mogelijk, maar het is wel een stap om risico’s te verkleinen. Ten tweede: diversificatie is geen modewoord, maar noodzaak. Wie zich enkel richt op één gewas of één seizoen, loopt bij tegenslag alles mis. Groenteproductie in de droge tijd kan juist dan het verschil maken.

Ten slotte – misschien is dat wel de belangrijkste les – is samenwerking de sleutel. Zonder externe steun hadden de boeren van Lai geen groente kunnen verbouwen. Zonder lokale inzet had het project geen wortel geschoten. De kracht van het fonio-groenteproject ligt in die combinatie van lokale kennis, externe middelen en gezamenlijke inzet.

Kansen

De Tsjadische overheid onderkent het probleem. Na de watersnood van 2024 werd een Nationaal Comité voor Overstromingspreventie opgericht. Eerder ontwikkelde het land een nationale klimaatstrategie en rampenplan. Ook werd wetgeving voorbereid om ontheemden beter te beschermen. Maar beleid op papier is pas effectief als het doorwerkt op het land. Juist daarom zijn projecten zoals dat in Lai belangrijk: ze laten zien dat boeren zich kunnen aanpassen, dat gemeenschappen kunnen herstellen en dat samenwerking tussen lokale initiatieven en internationale partners resultaat oplevert. De fonio kwam dit jaar niet tot bloei – maar de aanpak wél.

foto: Woord en Daad

Wat is er nodig om deze aanpak te versterken? Begin met te investeren in hoger gelegen landbouwgrond. Niet elk dorp heeft direct toegang tot waterveilig terrein, maar strategisch gekozen locaties kunnen als voorbeeld dienen. Maak daarnaast groenteproductie in droge periodes structureel. Niet als noodoplossing, maar als vast onderdeel van landbouwbeleid. Hiervoor zijn zaden, irrigatie en scholing nodig.

Vergroot de betrokkenheid van de lokale boeren en van vrouwen. Bij het project waren het vrouwen die het voortouw namen in de groentetuinen. Geef hen toegang tot land, kennis en markten. En, ten slotte, de internationale aandacht moet groter. De huidige humanitaire hulp is zwaar ondergefinancierd, blijkt uit een rapport dat het VN-wereldbevolkingsfonds (UNFPA) enkele weken geleden publiceerde. Er is structurele, flexibele steun en financiering nodig voor gemeenschapsgerichte oplossingen.

De overstromingen van 2024 in Tsjaad hebben duidelijk gemaakt dat de meest kwetsbaren het hardst getroffen worden. Maar het project in Lai, hoe schijnbaar onbeduidend ook, toont de veerkracht van diezelfde mensen. Met fonio als kansrijk gewas in de regentijd en groenten als uitweg in de droge maanden, ontstaat een aanpak die toekomst heeft – zolang we bereid zijn om samen te investeren in wat wél groeit.

Cees Oosterhuis,
projectleider Job and Business Booster West and Central Africa, Woord en Daad

Bronnen:
UNFPA (11 juni 2025), SWP Report 2025 | United Nations Population Fund
IDMC (13 mei 2025) https://www.internal-displacement.org/spotlights/chad-floods-trigger-more-displacements-than-in-the-past-15-years-combined/
Woord en Daad (23 oktober 2024) Ernstige watersnood treft bevolking in Tsjaad – Woord en Daad