Het internationale landschap verandert sneller dan ooit. Bezuinigingen, nationale belangen en geopolitieke verschuivingen brengen mondiale samenwerking en gezondheidsprogramma’s in onzeker vaarwater. Dit eerste artikel van een reeks van Vice Versa verkent de impact van deze veranderingen op ontwikkelingssamenwerking, lokale gemeenschappen en gezondheidssystemen wereldwijd en laat zien hoe nieuwe strategieën en partnerschappen ontstaan te midden van deze storm.
Het jaar 2025 is één grote tropische storm die maar niet gaat liggen. De naam van de storm is Donald en hij raast op volle kracht de wereld over, sinds zijn inauguratie op 20 januari als de president van de Verenigde Staten. Het verloop van de storm is waarschijnlijk nog grilliger dan de onvoorspelbare weerpatronen als gevolg van klimaatverandering.
Donald laat overal zijn sporen na. Een door hem ontketende handelsoorlog zorgt voor grote schommelingen op de beurzen en onzekerheid bij ondernemers en burgers die op de aandelenmarkt actief zijn. De Verenigde Staten zijn niet langer een vanzelfsprekende bondgenoot van Europa.
In eigen land zaagt Donald aan de stoelpoten van de rechtstaat, ondanks de lange democratische traditie van de Verenigde Staten. Hij heeft de aanval geopend op de onafhankelijke rechtspraak en journalistiek; rechters en journalisten worden continu verdacht gemaakt. Kritische universiteiten wordt overheidssubsidie ontzegd en studenten worden gearresteerd omdat ze mee hebben gedaan aan protesten tegen de oorlog in Gaza.
Bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking
Ook voor de mondiale ontwikkelingssamenwerking heeft Donald grote gevolgen. Hij heeft vrijwel alle cruciale programma’s van USAID stopgezet. Als het om bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking gaat, staat hij overigens niet alleen. Ook Nederland (30 procent), het Verenigd Koninkrijk (40 procent), Duitsland (50 procent), Frankrijk (25 procent) en België (25 procent) zetten het mes in ontwikkelingssamenwerking. De manier waarop dat gebeurt varieert van direct en terstond (de Verenigde Staten, en dan maar kijken of de rechter het tegenhoudt) tot stapsgewijs (Nederland, waar bestaande programma’s en afspraken worden gerespecteerd).
Nieuw is ook het narratief dat gebezigd wordt. Ontwikkelingssamenwerking gaat niet meer om rechtvaardigheid, menselijke waardigheid, of om de wereld met elkaar leefbaar te houden -waarbij het nodig is om een deel van onze welvaart te delen-, maar om het eigenbelang. Internationale samenwerking is (opnieuw) transactioneel geworden.
In juni 2025 bemiddelt de regering-Trump een vredesakkoord tussen Rwanda en de Democratische Republiek Congo (DRC), bedoeld om een einde te maken aan jaren van grensconflicten en spanningen in het Grote Merengebied. Het akkoord wordt ondertekend in Washington D.C. en geldt internationaal als een diplomatiek succes en een stap richting stabiliteit in een van Afrika’s meest grondstofrijke regio’s.
De Amerikaanse betrokkenheid blijkt echter niet louter altruïstisch. In ruil voor zijn bemiddelingsrol krijgt de Verenigde Staten toegang tot strategische grondstoffen en toeleveringsketens in de DRC, waaronder kobalt, koper en lithium, essentieel voor de productie van batterijen, halfgeleiders en andere technologieën die de energietransitie en defensie-industrie voeden.
Hulp moet vooral iets opleveren. Nederland blijft hierin niet achter. Al in de eerste zin van de ‘beleidsbrief Ontwikkelingshulp’ van minister Klever uit februari 2025 staat: ‘Dit kabinet stelt het belang van Nederland weer voorop, ook binnen de portefeuille Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp. Dit past ook binnen de veranderende machtsverhoudingen in de wereld. Wij gaan de zaken anders aanpakken.’
In een interview met De Telegraaf stelt de inmiddels oud-minister: ‘Nederlandse ondernemers moeten meer geld binnenhalen. Een derde van ons inkomen verdienen we met handel in het buitenland. Dat willen we laten toenemen met de inzet van ontwikkelingshulp.’
Hoewel de partij van Klever, de PVV, in juni 2025 uit de regering stapte, is het Nederlandse ontwikkelingsbeleid nog steeds gebaseerd op haar beleidsbrief.
Stopzetten USAID-projecten
De bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking hebben grote gevolgen. Vooral het nagenoeg stopzetten van USAID laat grote sporen achter. Het raakt in één klap tientallen landen en miljoenen mensen. Programma’s die jarenlang de ruggengraat vormden van gezondheidszorg, voedselzekerheid en onderwijs, komen plots stil te liggen. In Afrikaanse landen betekent dat dat hiv-klinieken sluiten, malariapreventie stokt en vaccinatiecampagnes worden geannuleerd. Een studie van de Universiteit van Californië schat dat hierdoor tot 2030 ruim veertien miljoen extra sterfgevallen kunnen vallen, waaronder meer dan vier miljoen jonge kinderen.
Ook de indirecte gevolgen zijn groot. Lokale gezondheidsorganisaties verliezen niet alleen financiering, maar ook expertise en coördinatie. Decennia van opbouw van zorgsystemen brokkelen af, waardoor overheden in kwetsbare landen de plotselinge tekorten nauwelijks kunnen opvangen. Waar USAID ooit samenwerkte met lokale partners om epidemieën te voorkomen, blijven nu lege kantoren en onbetaalde verpleegkundigen achter.
De bezuinigingen ondermijnen bovendien de mondiale gezondheidsveiligheid. Minder toezicht op infectieziekten betekent dat uitbraken later worden opgemerkt en regionale crises sneller mondiale dreigingen kunnen worden. Wat begon als een politieke ingreep in Washington, kan eindigen als een gezondheidscrisis in Kinshasa of Kampala.
Voor de landen die decennialang rekenden op Amerikaanse steun is de boodschap helder: solidariteit is niet langer vanzelfsprekend. Gezondheid, net als vrede en handel, is een kwestie van macht en belangen geworden.
Reacties op bezuinigingen
Vanuit de hele wereld wordt met verbijstering gereageerd op de ontmanteling van USAID dat verantwoordelijk is voor 40% van de mondiale hulp. ‘Dit is een frontale aanval op de menselijke waardigheid die onnoemelijk veel leed zal veroorzaken’, stelt Alistair Dutton, secretaris-generaal van Caritas International.
Maar na de schok klinkt er vanuit Afrikaanse landen in toenemende mate ook verbazing. Het is toch eigenlijk te gek voor woorden dat we nog steeds zo afhankelijk zijn van westerse ontwikkelingshulp. Hoe kan dat en hoe kunnen we dit veranderen?
Volgens de Kameroense econoom Celestine Monga heeft ontwikkelingshulp Afrika vaak meer geketend dan bevrijd. ‘Wie zichzelf serieus neemt, zou niet zestig of zeventig jaar lang om kleine bedragen smeken’, zegt hij in een interview met NRC. Als Afrika zijn eigen koers wil bepalen, is de eerste stap volgens hem niet méér hulp, maar juist bevrijding ervan. Gerichte investeringen in industrialisatie, infrastructuur en lokaal ondernemerschap moeten ervoor zorgen dat Afrikaanse landen zelf de regie over hun ontwikkeling krijgen. Dat zou nu door het schokeffect van het stopzetten van veel van de hulp eindelijk in gang kunnen worden gezet.
Anderen wijzen erop dat de bezuinigingen op hulp ervoor kunnen zorgen dat burgers in lage-en middeninkomenslanden veel meer hun eigen regeringen verantwoordelijk gaan houden voor het bestuur van hun land; dat ze nog meer druk gaan uitoefenen om de corruptie en politieke beslissingen, die niet ten goede komen aan het merendeel van de bevolking, aan te pakken. Vooral jongeren kunnen daar een belangrijke rol in spelen, zoals de massale protesten van Gen Z in bijvoorbeeld Kenia vorig jaar en Tanzania dit jaar al aantoonden.
Improvers versus de reimaginers
Binnen de Nederlandse ontwikkelingssector tekent zich een interessante discussie af.
Onderzoekers als Sara Kinsbergen en Zunera Rana signaleren dat deze discussie zich steeds scherper aftekent langs twee lijnen: die van de ‘improvers’ en de ‘reimaginers’. De eersten proberen het bestaande systeem van ontwikkelingssamenwerking te verbeteren door de schade van de bezuinigingen te beperken, fondsen efficiënter te gebruiken en lokale partners meer zeggenschap te geven. De tweede groep wil het systeem juist radicaal herzien. Zij stellen fundamentele vragen over macht, afhankelijkheid en de koloniale erfenis van hulp, en pleiten voor volledige soevereiniteit en lokaal geleide ontwikkelingsmodellen.
Deze tweedeling laat zich niet alleen in ideeën, maar ook geografisch zien: de meeste improver-narratieven komen uit instellingen en denkers in het mondiale Noorden, terwijl reimaginers vooral in het mondiale Zuiden hun stem laten horen. Toch delen beide kampen één overtuiging: het bestaande systeem van onttwikkelingssamenwerking voldoet niet meer. De vraag is niet óf het moet veranderen, maar hóe en vooral: wie daarover mag beslissen.
In deze zoektocht naar richting schuilt ook een spiegel voor Nederland. Terwijl ministeries en ngo’s proberen de gaten in de begroting te dichten en lopende programma’s te redden, groeit bij jonge professionals, diaspora-organisaties en lokale partners het verlangen om de hulprelatie fundamenteel te herdenken. Niet langer als een eenrichtingsverkeer van Noord naar Zuid, maar als een wederkerig proces van kennis, verantwoordelijkheid en macht.
Wake-up call
In oktober 2025 brengt Vice Versa Global, samen met Sara Kinsbergen en de University of Nairobi, een diverse groep changemakers samen in Nairobi voor het evenement “Beyond the Development Cooperation Budget Cuts: From Lived Experience to Shared Roadmaps”. Van community leaders tot academici, van mediaprofessionals tot overheidsvertegenwoordigers, de deelnemers delen hun ervaringen met de recente bezuinigingen en reflecteren op de impact hiervan op hun organisaties en gemeenschappen. Wat opvalt, is het optimisme: waar velen geraakt worden door de plotselinge tekorten, zien de meesten dit niet als een crisis, maar als een wake-up call om het systeem fundamenteel te hervormen.
Een rode draad door de gesprekken is het verlangen om agency en eigenaarschap terug te winnen: het zelf bepalen van onderzoek agenda’s, het leiden van lokale projecten en het (her)vormen van ontwikkelingssamenwerking vanuit de eigen gemeenschappen. Voor veel deelnemers betekent dit dat traditionele hulprelaties, waarin het mondiale Noorden vaak het tempo en de inhoud bepaalt, kritisch worden bevraagd.
Te midden van Donalds storm van bezuinigingen en geopolitieke verschuivingen tekent zich een ander verhaal af. In Nairobi laten deelnemers zien dat agency, soevereiniteit en lokale zeggenschap geen abstracte idealen zijn, maar levende mogelijkheden. Voor het mondiale Noorden, en voor Nederland, betekent dit dat ontwikkelingssamenwerking niet langer eenrichtingsverkeer mag zijn, maar een partnerschap op gelijke voet, waarin lokale leiders het tempo en de koers bepalen.
De storm raast voort, maar juist in de windkracht van deze crisis ontstaan nieuwe wegen, nieuwe stemmen en nieuwe manieren van samenwerken. Zo wordt onzekerheid niet alleen een bedreiging, maar ook een katalysator voor echte verandering.
Dit artikel is het eerste in een reeks van Vice Versa, voorafgaand aan en na het Najaarsymposium van het Kenniscentrum Global Health: The Impact of Geopolitical Changes on Global Health. Tijdens het symposium onderzoeken experts, onderzoekers en praktijkprofessionals hoe geopolitieke verschuivingen zorgsystemen, onderzoek en samenwerking beïnvloeden, en hoe we gezamenlijk veerkrachtige en waarden-gedreven oplossingen kunnen ontwikkelen.
COP31 moet veel meer gaan over huidige slachtoffers van de klimaatcrisis
Leuk dat we met z’n allen steeds meer elektrische auto’s kopen, maar daar bevriezen de gesmolten gletsjers in de Himalya niet opnieuw van. Sabina Voogd van WaterAid Nederland pleit daarom voor een verdeling van het klimaatbudget dat recht doet aan hen die nú al getroffen worden door de klimaatcrisis.
Lees artikelParticuliere initiatieven in beweging voor een eerlijkere wereld
Hoe kunnen particuliere initiatieven bijdragen aan een eerlijkere wereld? En hoe krijgen we nog meer mensen in beweging? Tijdens de Partindag op 31 oktober in Nijkerk stonden betrokkenheid, samenwerking en de kracht van vrijwilligers centraal. Een dag vol persoonlijke verhalen, inspirerende workshops en nieuwe ontmoetingen.
Lees artikelLess thunder, more lightning: a message to the Dutch governement
Who really benefits from the new generation of international partnerships? Moses Isooba, Executive Director of the Uganda National NGO Forum, welcomes the Dutch AIV’s ambitious vision but questions the growing emphasis on Mutually Beneficial Partnerships and joint investments. What benefits governments and businesses may leave communities empty-handed. His warning: country ownership is not the same as community ownership
Lees artikel