journalistiek over mondiale samenwerking

Zwijgend beleid is zelden rechtvaardig. Terwijl een dubbel-demissionair kabinet op het punt staat vergaande besluiten te nemen, dreigt juist de stem te verdwijnen van mensen die de gevolgen ervan dagelijks voelen. In dit opiniestuk waarschuwt Simavi-directeur Veerle Ver Loren van Themaat wat er verloren gaat als maatschappelijke tegenspraak wordt weggezet als ongewenste beïnvloeding.

Vandaag vindt dan eindelijk de begrotingsbehandeling plaats van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp. Nota bene op een moment dat de formatieonderhandelingen tussen D66, CDA en VVD hun einde naderen. Dat maakt het extra wrang dat er door dit dubbel-demissionaire kabinet nog besluiten worden genomen die de kern raken van wat rechtvaardig beleid betekent – hier én ver daarbuiten.

Een van die besluiten gaat over maatschappelijke ruimte. Over wie mag meepraten, wie mag tegenspreken en wiens ervaringen meetellen bij het maken van beleid. Dat zijn geen abstracte vragen. Ze raken direct aan het werk dat wij bij Simavi dagelijks doen.

Onder de vorige minister voor Ontwikkelingssamenwerking werd vastgelegd dat organisaties die met overheidsgeld ontwikkelingsprogramma’s uitvoeren, géén activiteiten mogen ontplooien die gericht zijn op beïnvloeding van de overheid. Concreet betekent dit: geen dialoog met politici, geen beleidsbeïnvloeding en geen ruimte om kritische stemmen uit partnerlanden een plek te geven in het Nederlandse debat – zelfs niet wanneer het beleid diezelfde mensen direct raakt.

Leefwerelden verbinden

Dat besluit raakte mij, en veel collega’s in het maatschappelijk middenveld, diep, omdat ons werk juist draait om het verbinden van leefwerelden. Om het zichtbaar maken van wat Nederlands beleid betekent voor vrouwen elders die geen toegang hebben tot schoon drinkwater, voor gemeenschappen die leven met de gevolgen van klimaatverandering, of voor arbeiders in internationale productieketens.

Kamerlid Daniëlle Hirsch diende een motie in om dit besluit terug te draaien. Zij vroeg eind juni het demissionaire kabinet om de ruimte te herstellen voor dialoog tussen politiek en maatschappelijke organisaties. Aan die oproep werd geen gehoor gegeven.

Zorgvuldig en verantwoord beleid

Na de verkiezingen diende Kamerlid Suzanne Kröger een nieuwe, breed gesteunde motie in. Een motie die expliciet maakt wat voor mij vanzelfsprekend zou moeten zijn: dat mensen wereldwijd te maken krijgen met de gevolgen van Nederlands handelen en beleid. En dat hun stemmen gehoord moeten worden in Den Haag. Niet als bijzaak, maar als wezenlijk onderdeel van zorgvuldig en verantwoord beleid.

De motie – die weer niet werd uitgevoerd – vroeg de regering om in het komende subsidiekader voor schone en eerlijke handel, dialoog en informatiedeling met politici en beleidsmakers níét uit te sluiten als subsidiabele activiteit. Dat klinkt misschien technisch, maar het raakt aan een principiële vraag die mij al langer bezighoudt: durven we beleid te maken mét mensen, in plaats van over hen?

Ervaringen zijn kennis

Bij Simavi zien we elke dag hoe essentieel die ruimte is. Onze partners werken met vrouwen en meisjes die leven met de gevolgen van keuzes die ver van hen vandaan worden gemaakt. Hun ervaringen zijn geen ‘input’, maar kennis. Kennis die nodig is om beleid rechtvaardiger en effectiever te maken. Die ervaringen moeten kunnen doorklinken in het beleid dat hen raakt.

Vorig jaar schreven we: geen maatschappelijke ruimte betekent geen rechtvaardigheid. Helaas is die conclusie pijnlijk actueel. Wereldwijd staat het maatschappelijk middenveld onder druk. Kritische organisaties worden beperkt, gemarginaliseerd of weggezet als lastig. Ook in Nederland zie ik een tendens om dialoog te versmallen tot uitvoering, en kritiek te framen als ongewenste beïnvloeding.

Ruimte voor tegenspraak

Maar juist in de huidige tijdsgeest waar democratie onder druk staat, is het belangrijk dat er ruimte is voor tegenspraak, voor dialoog! Beleid wordt beter wanneer het wordt gevoed door de ervaringen van mensen die leven met de gevolgen ervan. Juist op het snijvlak van handel, klimaat en ontwikkelingssamenwerking is die wederkerigheid onmisbaar.

Het nieuwe jaar – met een nieuwe Kamer, een nieuw kabinet in wording en een motie die breed wordt gedragen – biedt een kans. Onze oproep – en die van 150 andere maatschappelijke organisaties – is helder. Luister naar de Tweede Kamer en stop met het verder inperken van de maatschappelijke ruimte. Erken dat dat rechtvaardig beleid vraagt om openheid, dialoog en het serieus nemen van kritische stemmen – ook als die ongemakkelijk zijn. Onze Nederlandse traditie van het kritische gesprek en het polderen moeten we koesteren. Want kijk waar het toe leidt als we dit niet doen.

Veerle Ver Loren van Themaat, directeur Simavi