journalistiek over mondiale samenwerking

Het wegvallen van USAID-financiering heeft in veel Afrikaanse landen diepe sporen nagelaten. Projecten stopten, organisaties moesten sluiten en gemeenschappen verloren belangrijke voorzieningen. Maar de crisis bracht ook iets anders aan het licht. In Kenia  zag Marc Broere hoe sommige initiatieven verdwenen zodra de donor vertrok, terwijl andere juist nieuwe energie vonden en het als een bevrijding ervoeren. Wat zegt dat over de manier waarop we ontwikkelingssamenwerking organiseren?

Gisteren liep ik in Lodwar, de hoofdstad van het Keniaanse district Turkana, langs het verlaten kantoor van BOMA. Jarenlang was deze organisatie actief in de droge gebieden van Noord-Kenia, waar zij programma’s uitvoerde op het gebied van ondernemerschap, armoedebestrijding en weerbaarheid.

Het gebouw maakte indruk. Modern, ruim opgezet en omgeven door een hoge muur. Terwijl ik ervoor stond, moest ik denken aan een vraag die mij de laatste maanden steeds vaker bezighoudt. Ontwikkelingsorganisaties spreken graag over lokaal eigenaarschap en gemeenschapsontwikkeling. Maar hoe lokaal geworteld zijn veel van onze projecten eigenlijk? En wat gebeurt er wanneer de buitenlandse financiering wegvalt?

De hoge muur rond het kantoor leek bijna symbolisch. Niet alleen een fysieke afscheiding tussen organisatie en gemeenschap, maar ook een herinnering aan een ontwikkelingsmodel dat vaak sterk afhankelijk is van geldstromen van buitenaf. Vrienden van mij die in Turkana actief zijn in community work vertelden dat veel activiteiten stil zijn komen te liggen nadat USAID-financiering wegviel. Sinds president Trump de Amerikaanse hulporganisatie grotendeels ontmantelde, zijn in heel Afrika talloze programma’s stopgezet of drastisch afgeschaald.

Dat heeft onmiskenbaar schade aangericht. Gemeenschappen verloren diensten waarop zij rekenden. Organisaties moesten personeel ontslaan. Lokale initiatieven zagen hun financiering verdwijnen.

Maar enkele dagen eerder zag ik in Nairobi ook een heel ander verhaal.

Een vriendin van mij, Phylis, werkte voor een door USAID gefinancierd programma dat voorlichting gaf op middelbare scholen over tienerzwangerschappen en gendergerelateerd geweld. Het bijzondere aan het programma was dat veel van de voorlichters zelf ooit tienermoeder waren geweest. Zij spraken niet vanuit theorie of handboeken, maar vanuit hun eigen levenservaring. De sessies waren levendig, interactief en vaak indrukwekkend. Geen eenrichtingsverkeer van expert naar leerling, maar gesprekken waarin jonge vrouwen hun ervaringen deelden en met scholieren in gesprek gingen over relaties, seksualiteit, verantwoordelijkheid en toekomstperspectieven.

Toen de USAID-financiering wegviel, stopte het project officieel. Maar Phylis en verschillende collega’s besloten door te gaan. Ze vonden ander werk, begonnen een studie of zochten andere manieren om hun inkomen te verdienen. Tegelijkertijd bleven ze in hun vrije tijd scholen bezoeken. Vrijwillig.

Wat mij misschien nog wel het meest verraste, was wat zij vertelden toen ik vroeg hoe dat beviel. Ze zeiden dat ze nog nooit zoveel voldoening uit hun werk hadden gehaald als nu.

Natuurlijk zouden ze graag weer over middelen beschikken om meer scholen te bereiken en hun activiteiten uit te breiden. Maar tegelijkertijd voelen ze zich bevrijd van veel van de verplichtingen die met donorfinanciering gepaard gingen. Ze hoeven geen uitgebreide rapportages meer te schrijven. Ze hoeven hun activiteiten niet langer voortdurend af te stemmen op vooraf vastgelegde indicatoren, formats en projectkaders. Ze kunnen zelf bepalen wat scholen nodig hebben en hoe ze hun sessies vormgeven. Voor het eerst voelen ze zich volledig eigenaar van hun werk.

Een voorbeeld daarvan is de keuze om ook jongens actief te betrekken bij de gesprekken. De donor wilde dat de activiteiten uitsluitend op meisjes waren gericht. Phylis en haar collega’s vonden dat onlogisch. Wie tienerzwangerschappen en gendergerelateerd geweld wil aanpakken, kan onmogelijk de helft van het verhaal buiten beschouwing laten. Dus nu betrekken ze jongens wel.

Hun budget is nul. Hun gevoel van eigenaarschap is groter dan ooit.

Laat ik duidelijk zijn: dit is geen pleidooi tegen ontwikkelingsfinanciering. Zonder geld kunnen veel waardevolle initiatieven simpelweg niet bestaan. De gevolgen van het wegvallen van USAID zijn op veel plaatsen pijnlijk zichtbaar. Maar de verhalen uit Lodwar en Nairobi roepen wel een ongemakkelijke vraag op. Wat bouwen we eigenlijk? Bouwen we organisaties en projecten die blijven bestaan omdat gemeenschappen er zelf in geloven? Of bouwen we organisaties die vooral blijven bestaan zolang de donor betaalt?

Het verlaten kantoor in Lodwar en de vrijwillige voorlichters in Nairobi vertellen twee heel verschillende verhalen over ontwikkeling. Het ene gaat over afhankelijkheid. Het andere over eigenaarschap. Misschien ligt de toekomst van ontwikkelingssamenwerking ergens in het begrijpen van dat verschil.