Door:
Ruerd Ruben

2 November 2026

Tags

Het nieuwe AIV-advies zet de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking stevig op zijn kop: geen losse projecten en Nederlandse blauwdrukken meer, maar samen met partnerlanden investeren in grote maatschappelijke transities. Een aantrekkelijke gedachte, schrijft Ruerd Ruben. Maar nu begint het moeilijke deel. Wie bepaalt welke transities nodig zijn, hoe ga je om met botsende belangen en machtsverschillen en wie gaat dit in de praktijk uitvoeren? Zonder antwoorden op die vragen dreigt een ambitieuze transitie-agenda vast te lopen in een transitiefuik.

De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) heeft met het rapport ‘Gezamenlijk investeren in transities’ een goede voorzet gegeven voor een nieuwe  inrichting van internationale samenwerking.  De basisgedachte is dat Nederland en partnerlanden gezamenlijk gaan investeren in grote maatschappelijke veranderingsprocessen waarbij lokaal eigenaarschap centraal staat.

OP DE SCHOP

Het AIV rapport beoogt om internationale samenwerking ‘relevant’ en ‘geloofwaardig’ te maken, in de hoop dat Nederland weer een betrouwbare partner kan worden. Gedeelde verantwoordelijkheid zou moeten bijdragen aan meer wederzijds vertrouwen. En tegelijkertijd wordt geprobeerd om de maatschappelijke verankering van internationale samenwerking zowel in de Nederlandse samenleving als in partnerlanden te versterken.

Daarom moet het huidige systeem op de schop wordt genomen en een nieuwe aanpak wordt ontwikkeld. Dit begint met het (her)definiëren van drie centrale motieven voor internationale samenwerking (solidariteit; gedeelde belangen; nationale belangen) wat wordt geconcretiseerd in de inzet op vier gezamenlijke transities (economie, veiligheid, ecologie en bestuur). Daarbij kan gebruik worden gemaakt van drie financieringsstromen (bilaterale ODA inzet, multi-donorfondsen en strategische partnerschappen) die kunnen worden ingezet in drie verschillende contexten (landen met goed functionerende legitieme instituties; landen met zwakke democratische instituties of beperkte politieke ruimte, en sterk repressieve of zeer corrupte contexten).

 

Al met al een uiterst complexe opgave waarvoor nieuwe werkprocessen en politieke procedures moeten worden ontwikkeld.

Het is duidelijk dat hiervoor een aantal aanpassingen nodig zijn:

  • Van aanbodsturing (vanuit Nederland) naar vraagsturing (vanuit prioriteiten van partnerlanden).
  • Van centrale thema’s (op basis van Nederlandse expertise) naar lokaal-bepaalde prioriteiten.
  • Van donor-ontvanger relaties naar strategische partnerschappen.
  • Van kleine en losse projecten, maar een gezamenlijke langetermijn investeringsagenda (waarbij middelen uit verschillende geldstromen kunnen worden samengebracht).
  • Flexibele coalities samen met de Europese Unie, UN instellingen, de Wereldbank/IMF en de regionale ontwikkelingsbanken.

TRANSITIEFUIK

Het analytisch kader voor de gezamenlijke transities verdient nog verdieping. De Nederlandse ervaring met transities op terreinen als energie, landbouw en onderwijs is niet altijd hoopgevend. Uit onderzoek van Jan Rotmans en Kartrien Termeer hebben we wel geleerd dat dergelijke processen chaotisch verlopen, breed draagvlak vereisen en in gang worden gezet door vele kleine stapjes.

Het is onduidelijk hoe de transities kunnen bijdragen aan armoedebestrijding en vermindering van ongelijkheid. Waarom wordt prioriteit gegeven aan juist deze transities, terwijl het bekend is dat investeringen betere toegang tot scholing, informatie en infrastructuur voorwaarde-scheppend zijn voor alle andere transities. Belangrijke oorzaken van armoede liggen bovendien niet zozeer op nationaal niveau, maar worden eerder veroorzaakt door ongelijkheid in internationale handelsketens.

Het blijft nog vrij mistig hoe de benodigde transities in Nederland en Europa (bv. op het gebied van landbouw, handel, belastingen, klimaat en migratie) gaan bijdragen aan de versterking van de positie van ontwikkelingslanden. Ook voor de doorwerking naar het versterken van het draagvlak in Nederland ontbreekt nog een duidelijke strategie.

Er liggen vooral grote uitdagingen om het ‘commitment’ te verwerven voor een gezamenlijke inzet op transities. Het is niet voldoende om het eens te zijn over belangrijke onderwerpen, maar het is nodig dat er overeenstemming ontstaat over de achterliggende waarden en ruimte wordt geschapen voor wederzijdse empathie. Transities vragen niet zozeer om management van institutionele kaders, maar juist om een onderstroom van emotionele betrokkenheid en bereidheid tot samenwerking.

VERTAALSLAG

Veel van deze  voorstellen zijn in het verleden ook al eens naar voren gebracht (o.a. door de WRR en in de IOB rapporten), maar ze worden nu voor het eerst in samenhang gepresenteerd. Sommige ideeën zijn eerder ook geprobeerd (bv. grootschalige begrotingssteun) maar ontmoetten destijds grote politieke tegenwind in Nederland. Het zal dan ook nog een hele kluif worden om de vertaling van deze doelstellingen in concrete uitvoeringsmodaliteiten te gieten. Ik noem een paar grote uitdagingen:

  • Er is weliswaar nog steeds een groot gebrek aan kapitaal (vooral voor de financiering van maatschappelijke prioriteiten als onderwijs, gezondheidszorg en klimaatadaptatie), maar veel transities stagneren door gebrek aan kennis en het ontbreken van politieke wil.
  • De focus op transitieprocessen vraagt allereerst om goed inzicht in de structurele oorzaken van de achterliggende maatschappelijke problemen zodat ook de belangrijkste hefbomen kunnen worden geïdentificeerd.
  • Er bestaan binnen de partnerlanden grote verschillen van mening en van macht inzake de mogelijke- en gewenste transitiepaden, die niet eenvoudig in een dialoog in balans kunnen worden gebracht.
  • In veel ontwikkelingslanden bestaat een grote diversiteit in contexten. Een land als Nigeria kent grote conflictregio’s, met daarnaast gebieden voor extractieve mijnbouw en megasteden met een grote middenklasse die elk om een verschillende benadering vragen.
  • De inzet op globale publieke goederen (klimaat, goed bestuur, gelijkheid) is veelal het beste gediend met de inzet van multilaterale middelen. Bilaterale ODA kan dan worden beperkt tot activiteiten waarbij aantoonbare meerwaarde kan worden behaald.

Tenslotte roept de praktische uitvoerbaarheid nog veel vragen op. De Nederlandse ambassades vervullen een groot aantal taken (visa verlening, handelsbevordering, etc.) en zijn vooral ingericht op diplomatiek werk. De staf bestaat uit diplomaten die om de zoveel jaar van plaats en functie veranderen. Hoe komen zij aan de kennis en vaardigheden om een rol te spelen in de dialoog met veel verschillende lokale partners? En wat zijn de prikkels om hen daartoe te motveren?

Al met al heeft de AIV een goede aanzet geleverd voor een diepgaande discussie over het hoe en waarom van internationale samenwerking. Het zou mooi zijn als aangekondigde burgerberaad in Nederland en de beleidsdialoog met partners in ontwikkelingslanden met elkaar in verband kunnen worden gebracht. Dat zou kunnen leiden tot een verbreding van de maatschappelijke steun voor deze agenda.

Ruerd Ruben

Emeritus hoogleraar Ontwikkelingseconomie (Wageningen Universiteit) en voormalig directeur van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

 

COP31 moet veel meer gaan over huidige slachtoffers van de klimaatcrisis

By Sabina Voogd | 12 November 2026

Leuk dat we met z’n allen steeds meer elektrische auto’s kopen, maar daar bevriezen de gesmolten gletsjers in de Himalya niet opnieuw van. Sabina Voogd van WaterAid Nederland pleit daarom voor een verdeling van het klimaatbudget dat recht doet aan hen die nú al getroffen worden door de klimaatcrisis. 

Lees artikel

Particuliere initiatieven in beweging voor een eerlijkere wereld

By Yvonne van Driel | 06 November 2026

Hoe kunnen particuliere initiatieven bijdragen aan een eerlijkere wereld? En hoe krijgen we nog meer mensen in beweging? Tijdens de Partindag op 31 oktober in Nijkerk stonden betrokkenheid, samenwerking en de kracht van vrijwilligers centraal. Een dag vol persoonlijke verhalen, inspirerende workshops en nieuwe ontmoetingen.

Lees artikel

Less thunder, more lightning: a message to the Dutch governement

By Moses Isooba | 05 November 2026

Who really benefits from the new generation of international partnerships? Moses Isooba, Executive Director of the Uganda National NGO Forum, welcomes the Dutch AIV’s ambitious vision but questions the growing emphasis on Mutually Beneficial Partnerships and joint investments. What benefits governments and businesses may leave communities empty-handed. His warning: country ownership is not the same as community ownership

Lees artikel