journalistiek over mondiale samenwerking

Vijfenzeventig jaar na de aankomst van de eerste Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen in Nederland bood de regering excuses aan voor de manier waarop zij destijds zijn behandeld. In deze column blikt Hans Beerends terug op de historische achtergrond van die excuses en stelt hij de vraag of erkenning alleen voldoende is. Volgens hem verdient een gemeenschap die decennialang tussen politieke belangen klem kwam te zitten meer dan symbolische genoegdoening.

Geweldloos protest lijkt vanzelfsprekend in veel hedendaagse sociale bewegingen, maar achter die strategie schuilt een lange en complexe geschiedenis. In Protesteren voor beginners onderzoekt Lodewijk van Oord hoe geweldloze actie zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld, van klassieke voorbeelden tot moderne protestbewegingen. In onderstaande column bespreekt Hans Beerends het boek en reflecteert hij, aan de hand van eigen ervaringen, op de kracht én de kwetsbaarheid van geweldloos verzet

‘Protesteren voor beginners’. De titel van dit boek, geschreven door Lodewijk van Oord, is wat misleidend. Het is geen adviesgeschrift voor mensen die voor de eerste keer gaan demonstreren. Nee, het is een onderzoek naar de geschiedenis van geweldloze politieke acties, naar het voordeel daarvan, naar het spanningsveld tussen geweldloze en gewelddadige acties en de valkuilen waar actievoerders onbewust in kunnen lopen.

In zijn onderzoek ontdekte Van Oord een geweldloze actie in Griekenland in het jaar 400 voor Christus. Athene was al decennia in oorlog met het naburige Sparta en de vrouwen van beide landen waren het zat. Lysistrata riep alle vrouwen op om in seksstaking te gaan en zo de mannen te dwingen de oorlog te staken. Niet alle vrouwen waren het daar direct mee eens. Seksstaking, zeiden een paar vrouwen? Nee, nooit van mijn leven! Ik wil door het vuur gaan, maar een seksstaking? Nee, dan maar liever oorlog. Maar ook deze vrouwen raakten overtuigd en zo begonnen vrouwen uit Athene en uit Sparta een seksstaking. De mannen waren woedend, maar na wat schermutselingen, waarbij vrouwen een hecht verbond vormden, besloten ze te onderhandelen en kwam er een einde aan de oorlog. Dat dit geweldloze wapen nog steeds bestaat ontdekte ik in de jaren ’70 toen ik op reis was in West Afrika. In Kameroen werden jongeren voor kleine ondeugendheden door de politie finaal in elkaar geslagen. Dit tot woede van de moeders. Toen protest hiertegen niet hielp, gingen ze in seksstaking en binnen anderhalve maand was het afgelopen met het overdreven slaan.

In zijn verdere onderzoek komt Van Oord bij Gandhi, die hij ziet als de basis van het denken over geweldloos verzet. De meest bekende actie van Gandhi was zijn protest tegen de invoering van belasting op de productie van zout. Hij besloot met zijn volgelingen in een drieweekse tocht naar zee te wandelen om daar zijn eigen zout te produceren. Al wandelend hadden duizenden Indiërs zich bij hen aangesloten. Later is daar nog een film over gemaakt die wereldwijd veel aandacht kreeg en het denken over geweldloos verzet bevorderde.

Laat ik verder een aantal voorbeelden noemen die ik zelf van zeer dichtbij meegemaakt heb. Om te beginnen Vietnam. De eerste protestacties tegen het optreden van de VS in Vietnam werden georganiseerd door o.a. de Ban de Bom beweging en bestond uit bezetting van de ingang van het Amerikaanse consulaat in Amsterdam en het demonstreren, wat in die tijd nog verboden was. Hoe nu verder? Een paar Vietnamcritici kwamen in contact met de Amerikaanse professor in de ethiek John Swomley, tevens specialist in sociale veranderingsprocessen. Zijn analyse was: elke sociale verandering begint met radicale acties. Deze acties roepen weerstand op maar zetten het probleem wel op de agenda. Vervolgens komen er mensen die het wel eens zijn met het doel van de actie maar niet met de actiemethoden. Deze mensen zetten dan vaak een groep op die op een niet radicale wijze mensen mobiliseert.

En ja hoor, precies dat gebeurde. Piet Nak, voorman van de Februaristaking van 1941, was enkele keren bij de eerste acties maar vond het geheel te rel-achtig. Hij zocht contact met onder meer professor Verkuyl en Piet Dankert, internationaal secretaris van de PvdA, en zij richtten in 1967 het Vietnamcomité op dat een aantal succesvolle demonstratie organiseerde. Piet Nak, die als Jordanees Vietnam uitsprak als Viet -Nam kreeg van activisten de naam Piët Nak.

Een ander voorbeeld waarbij het niet goed ging, was het protest tegen de pasjeswet in Sharpville, Zuid-Afrika in maart 1960. Op initiatief van Mandela liepen duizenden zwarten al zingend en swingend zonder het gehate pasje naar het politiebureau. Idee was zich als totale groep te laten arresteren. Zover kwam het echter niet. Toen de groep naderde, begon de politie te schieten met als gevolg 69 doden en vele gewonden. Voor Mandela was dit het teken dat geweldloos verzet niet werkt en hij ging over tot gewelddadig verzet. Het neerschieten van ongewapende burgers leidde wereldwijd tot grote verontwaardiging en in een aantal landen tot oprichting van protestcomités.

In Nederland ontstonden in die jaren diverse protestgroepen. De belangrijkste werd de in 1971 opgerichte AABN (Anti Apartheids Beweging Nederland). Vanaf dat jaar organiseerde de AABN reeksen demonstraties, voorlichtingsavonden, prikacties naar bedrijven en zo meer. Maar ook zij ontkwam niet aan het spanningsveld tussen geweldloze en gewelddadige acties. Halverwege de jaren ’80, toen eindelijk ook het CDA en de PvdA niet langer spraken over ‘gescheiden ontwikkeling’ maar apartheid echt zagen als onrecht, waren er activisten buiten de AABN voor wie het allemaal te lang duurde. RaRa, een anarchistische actiegroep, stak in 1985 vier Makrovestigingen in brand. Daarna besloot moederbedrijf SHV haar Makrovestigingen uit Zuid-Afrika terug te trekken. Een andere actiegroep met de naam Nachtschade begon vanaf 1986 slangen bij Shell pompstations door te snijden. De ‘gevestigde’ Zuid-Afrika groepen veroordeelden de geweldstrategie van RaRa en ten aanzien van het slangen door snijden stelden zij zich terughoudend op. Maar het kwaad was al geschied. De Telegraaf pakte de gewelddadige acties op om daarmee de gehele Zuid-Afrika beweging te criminaliseren.

Deze situatie en meer nog de situatie in Sharpville geeft een zwak punt aan van geweldloze acties. Deze acties kunnen een belangrijke rol spelen mits hun politieke tegenstander een bepaalde mate van burgerlijk fatsoen hanteert en hun potentiële medestanders een redelijk strategisch inzicht bezitten. De ethicus Swomley en Lodewijk van Oord pleiten er voor om toch zo lang mogelijk geweldloosheid aan te houden. Want overgaan tot gewelddadigheid betekent in de regel dat je tegenstander, die veel meer gewelddadige wapens bezit, het zal winnen.

Protesteren voor beginners
Auteur: Lodewijk van Oord
Uitgever: Cossee

hansbeerends@planet.nl
Geweldloos protest lijkt vanzelfsprekend in veel hedendaagse sociale bewegingen, maar achter die strategie schuilt een lange en complexe geschiedenis. In Protesteren voor beginners onderzoekt Lodewijk van Oord hoe geweldloze actie zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld, van klassieke voorbeelden tot moderne protestbewegingen. In onderstaande column bespreekt Hans Beerends het boek en reflecteert hij, aan de hand van eigen ervaringen, op de kracht én de kwetsbaarheid van geweldloos verzet.

Wat nodig is, is een maatschappelijk toekomstperspectief waarbij mensen weer trots kunnen zijn op een partij of partijen die garant staan voor een menswaardig en duurzaam verantwoord leven, niet allen voor henzelf, maar voor al diegenen die op deze planeet moeten, kunnen en willen leven. Dit schrijft Hans Beerends naar aanleiding van het onderzoek dat Sara Kinsbergen heeft gedaan naar de publieke opinie over ontwikkelingssamenwerking.

Medemenselijkheid op micro niveau legt de basis voor maatschappelijke structurele vooruitgang op macro niveau, schrijft Hans Beerends (93) in deze column. Nu hij zelf moet revalideren na een medische ingreep in het Sarphatie huis in Amsterdam, merkt hij hoe belangrijk het is om als mens gezien te worden. Als mensen niet als mens gezien worden maar als ‘geval’, keren ze zich af van de maatschappij en politiek.

Een nieuwe boek over Nederlandse solidariteit met Latijns-Amerika maakt de balans op: was het allemaal de moeite waard? Zeker, vindt Hans Beerends, die bij de presentatie was en het boek recenseert.

We moeten vaak NIET NORMAAL durven zeggen op op verjaarspartijtjes, op sportbijeenkomsten, in de buurt, in de kroeg, vindt publicist en activist Hans Beerends. Overal is het belangrijk om duidelijk te zeggen: ‘Nee, dit beleid dat ooit als extreem werd gezien maar nu kennelijk als normaal wordt ervaren, dat beleid deugt niet. NEE, DAT IS NIET NORMAAL!’  Heel vaak is de duidelijke afwijzing van NIET NORMAAL gedrag een eerste stap naar een kentering.

Wijnand Duyvendak voerde acties voor de kraakbeweging, GroenLinks en Milieudefensie, waar hij sinds 2023 projectdirecteur. Over zijn ervaringen…

Jan Pronk, activist, politiek analist, minister en hoogleraar schreef honderden artikelen, tientallen boeken en beleidsnota’s. Daarnaast schreven tientallen…

Het personalisme is terug van weggeweest. Hans Beerends ziet mogelijkheden om samen te  werken aan de wederopbouw van een rechtvaardige, menswaardige en klimaat-leefbare samenleving.

Gerard Oonk bundelde zijn tientallen jaren van betrokkenheid bij India in het boek ‘Een berg verzetten -veertig jaar vechten voor mensenrechten in India’. Een mooi overzichtsboek over de geschiedenis van de Landelijke India Werkgroep, een pionier in Nederland als het gaat om het adresseren van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Toen de wereld getroffen werd door de Corona-crisis was er ineens sprake van zogeheten ‘onmisbare beroepen.’  Volgens Hans Beerends heb je naast ‘onmisbaren’ ook de ‘maatschappelijk overbodigen.’ En laten dat nu net degenen zijn die met hun graaizucht en bezuinigingsdrift de maatschappelijk zo noodzakelijke gemeenschapszin in Nederland ondermijnen.

Gebaseerd op tientallen jaren ervaren binnen ontwikkelingssamenwerking, schreef Erik van der Sleen het vuistdikke boek ‘Ontwikkeling van binnenuit.’ Naast de bekende begrippen top-down en bottom-up komt hij met de term ontwikkeling van ‘binnenuit.’ Een recensie.

Hans Beerends (91), over wie eerder dit jaar het boek Levenslang Activist verscheen, was er uiteraard bij tijdens de grote klimaatdemonstratie op Pinksterzaterdag. Een persoonlijk en hoopvol verslag. ‘De populariteit is zo groot omdat steeds meer mensen, mede dankzij dit soort acties, het klimaatprobleem onderkennen en omdat het consequent geweldloos is. Er wordt niet gescholden naar de politie en demonstranten gaan theatraal tegenstribbelend of charmant wandelend mee naar de ‘boevenwagen.’

Het aantal diefstallen in de Albert Heijn is sinds de toename van zelfscankassa’s drastisch toegenomen. Maar wie steelt er nu eigenlijk, vraagt Hans Beerends zich af? Het is volgens hem tijd voor mondiale activisten om hun solidariteitsacties deels te verleggen naar de armen in onze rijke wereld. Om te beginnen door te protesteren tegen de woekerwinsten van Albert Heijn en de vraag te stellen aan onze minister van Armoedebeleid, Carola Schouten, waarom ze niet heeft weten te voorkomen dat er een miljoen armen in Nederland zijn.

Deze week wordt in Davos weer het jaarlijkse World Economic Forum (WEF) gehouden. Kwam de kritiek vroeger van links, sinds de coronacrisis komt die vooral van extreemrechts. Hans Beerends gaat na welke kritiek terecht is en welke niet.

Door de nederlaag van Donald Trump is de wereld op het nippertje aan een groot gevaar ontsnapt, schrijft Hans Beerends. Het gevaar namelijk dat de Verenigde Staten, de grootste democratie ter wereld, zich voegt bij landen die zich keren tegen het parlementaire democratisch model. Ook andere landen zouden dan meegesleept kunnen worden

Historicus Rutger Bregman stelt in zijn nieuwe boek dat de meeste mensen deugen, verwijzend naar de prehistorie. Daar staat volgens Hans Beerends tegenover dat veel deugende mensen zich ook gemakkelijk laten misleiden.